Тарихчы Вячеслав Данилов: «Керәшен татары түгел, татар керәшене дип әйтелергә тиеш» | intertat.tatar

Тарихчы Вячеслав Данилов: «Керәшен татары түгел, татар керәшене дип әйтелергә тиеш»

1975-1985 елларда Апас районы райкомының икенче секретаре булып эшләгән Вячеслав Данилов үзенең туган җирендә — Кайбыч районы Хуҗа Хәсән авылында Тау як татар керәшеннәре музеен ачкан. «Интертат» хәбәрчесе музейны карап, керәшеннәр тарихын өйрәнеп кайтты.

2020 елның язында ул музей булдырырга йөрүен «Интертат»ка сөйләгән иде. Аның хезмәт җимешен күреп кайтырга да насыйп булды.

Вячеслав Данилов үз авылы тарихын өйрәнү өчен Казан, Чабаксар, Мәскәү, Санкт-Петербург архивларыннан тарихи документлар эзләп тапкан һәм үз авылы керәшеннәренең үз теләкләре белән түгел, мәҗбүри христианлаштырылган татарлар икәнен исбатлаган шәхес. «Хуҗа Хәсән — минем гомер бишегем» китабына ул тапкан бөтен документларның күчермәләре кергән. 1710-1762 елларда халык санын алган ревизия кенәгәләрендә чукындырылганчы татар исемле кешеләрнең чукындырылганнан соң урыс исемнәре алыштырылуы аермачык күренеп тора.

Шушы еллар арасында тол калган хатыннарның, атасыз калган яшь балаларның аеруча күп булуы аерым игътибарга лаек. Ир-атлар чукындыруга каршы сугышып, күпләп һәлак булган дигән фикер туа. Алар патша армиясе сафларында сугышып, җан биргән булсалар, «умерший» түгел, «погибший» дип язылган булыр иде.

Мин Вячеслав Даниловтан: «Интертатта» мәкалә чыкканнан соң, керәшеннәрне аерым халык итеп күрсәтергә теләүчеләр каршылык күрсәтмәдеме?» — дип кызыксындым.

— Мамадыш районыннан минем фикер белән килешмәүче булды. Мин аңардан: «Ничә буын бабаңны беләсең?» — дип кенә сорадым. Ул үз бабасын да белми булып чыкты. Биш еллар чамасы элек Питрәч районыннан Петров фамилияле бер кеше миңа җикеренеп йөргән иде. Мин аңа Мәскәүгә барып «Русия Дәүләт Борынгы язма Актлар Архивында» эзләнергә тәкъдим иткән идем. Аннары Мәскәү архивларына барып, нәселен, авыл тарихын барлап кайтты да, минем кебек китап язды. Аның да бабайлары татар булып чыкты.

Ник керәшеннәр аерым халык булсын ди? Чукындырылган татар бит без. Марилар да, чувашлар да чукындырылган халык. Православие динендәге гарәпләр дә бар. Диннәре башка, ләкин алар гарәп булып калалар. Аңа карап алар аерым милләткә әверелмәгән.

Татарлар чукындыруга каршы көрәшкәч, безнең тирәдәге татарларны приход кенәгәләренә чуваш дип теркәгәннәр. Шулай итеп миссионерлар безне диннән дә, милләттән дә аерырга теләгән.

Кулланышка ялгышлык белән кергән «керәшен татары» сүзтезмәсе бар. Керәшеннең татары берничек була алмый. Татар керәшене дип әйтелергә тиеш ул. Русча «крещеный татарин» дип дөрес әйтелә бит. Бездә аны дөрес тәрҗемә итмәгәннәр, — дип сөйләде ул.

Вячеслав Данилов аңлатканча, татарларны чукындыру Явыз Иван Казанны яулап алганнан соң башлана. Аның беренче дулкыны әллә ни зур нәтиҗә бирми. Петр I һәм аның кызы Елизавета башлап җибәргән икенче дулкын куәтлерәк була. 1731 елда Зөя шәһәрчегендә «Яңа чукындыру конторасы» («Новокрещенская контора») төзелә, ә 1740 елның 11 сентябрендә кабул ителгән указ нигезендә мөселманнарны, мәҗүсиләрне тоташ христианлаштыру башлана. Хуҗа Хәсән авылы халкын көчләп чукындыру нәкъ шушы чорга туры килә.

«Музей дәүләт карамагына күчсә, аның киләчәге өчен борчылмас идем»

Музей карарга килгәч, аның белән дә таныштырырга кирәк. Ул ике катлы яңа бинада урнашкан. Бина Вячеслав Данилов һәм аның улы Эмиль акчасына төзелгән. Беренче катта Мәлки, Иске Тәрбит, Чүти, Хуҗа Хәсән авыл җирлекләреннән чыккан мәшһүр шәхесләр турында мәгълүмат урнаштырылган. Шулай ук биредә Хуҗа Хәсән кешеләренең узган гасыр урталарында төзелештә, ындыр табагында, урак өстендә, истәлекле чараларда төшкән фоторәсемнәре бар.

Хатын-кызларның алтмыш-җитмеш еллар элек милли киемнән төшкән фотолары стенага эленгән. Идәндә бер кешелек ат чанасы — «кошевка» һәм «уфалла» арбасы урын алган.

Папкаларда XVIII гасырда халык санын алганда язылган документларның күчермәләре саклана. Шулай ук чиркәүләрдәге приход кенәгәләренең һәм башка кыйммәтле документларның да фотокүчермәсе җитәрлек. Араларында XIX гасырга караган документларның оригиналлары да бар. Пыялалы стеллажлар алынгач, аларга да урын табылачак.

Икенче катта авыл халкының эш кораллары, көнкүреш кирәк-яраклары, агач савыт-сабалар урын алган. Узган гасырның урталарында кулланышта булган берничә төрле милли костюмнар, чигелгән тастымаллар эленгән.

Гомумән, экспонатлар күбесенчә XX гасыр урталарына кадәр кулланышта булган әйберләрдән тора. Вячеслав Даниловтан нинди генә эш коралы турында сорасам, барысының да кулланылышын аңлатып бирде, алар белән эшләп күрсәтте. Бала һәм үсмер чагында ул нәкъ шундый кораллар белән үзе дә, әти-әнисе дә эшләгән. Бу әйберләр мин үскән заманда кулланыштан төшеп калган булгач, алар белән музейларда гына танышырга туры килә. Өлкән буын кешеләре бирегә килсә, бала вакытларына кайткан кебек булалардыр. Вячеслав Данилов та экспонатларны караганда бала чагыннан бер вакыйганы исенә төшерде.

— Мин малай вакытта үгез җигеп эшләгән кеше. Сугыштан соңгы елларда атлар җитмәгән булгандыр инде. Үгез җигү ат җигүгә караганда күпкә авыррак. Ул бер туктаса, кузгалмый, эссе көнне бигрәк каты көйсезләнә. Аннан теләсә нәрсә көтәргә була. Бервакыт арба тагып барган җиреннән кисәк күлгә сикерде. Ничек исән калганмындыр? Үгез шундый холыксыз хайван ул. Өлкәннәр үгезне көйсез вакытында кузгалту өчен, бер уч саламга шырпы сызып, койрык астына китерәләр иде. Бүгенге көндә бу кыргыйлык булып тоелса да, ул заманда чарасызлыктан шулай эшләнгән инде, — диде ул.

Экспонатларның күбесен музейга Вячеслав Даниловның туганнары, дуслары, авылдашлары тапшырган. Кайбер әйберләр аның үзенеке. Бер бүлмәгә 2000нче елларга караган җиһазлар урнаштырылган. Алар да әкренләп тарихка кереп бара инде. Хәзерге әйберләрнең искереп, кулланыштан төшкәне сизелми дә кала. Музейның ачылганына бер ел гына булганга, аны әлегә бай дип әйтеп булмый. Иң мөһиме, эш башланган. Шәхси музеен булдырган тарихчы Нурулла Гариф әйтмешли, бераздан халык үзе борынгы әйберләрне китерә башлаячак.

Вячеслав Власович үз көче белән җиткергән Тау як татар керәшеннәре музеен Татарстан Милли музееның филиалы итеп рәсмиләштерергә хыяллана. Бу турыда язып, ул Татарстан Президентына, аның администрациясе җитәкчелегенә 6 сентябрьдә хат юллаган. Мөрәҗәгатьне 26 татар интеллигенциясе вәкиле дә имзалаган. Хатка әлегә уңай да, тискәре дә җавап юк икән.

Вячеслав Данилов аның хакимият коридорларында югалып калуыннан шикләнә.

— Музей дәүләт карамагына күчсә, аның киләчәге өчен борчылмас идем. Миннән соң электрга, газга кем түләп барыр да, кем андагы тәртипне саклап һәм яңалык кертеп торыр? Музей халыкка кирәк. Монда күрше-тирә авыллардан, районнардан мәктәп балалары, туган як тарихы белән кызыксынучылар килә башлады. Татарстанда татар керәшеннәренә багышланган башка музей юк.

Әгәр шушы бик матур музей дәүләт статусы алса, татар халкының бердәмлеген ныгытуда бик зур өлеш кертелер иде. Керәшеннәр татар халыкының бер төркеме икәне монда яхшы күренә, — диде Вячеслав Данилов.

Музей эшен алып бара алырдай кешесе дә бар. Ул — Хуҗа Хәсән авылы урта мәктәбенең тарих укытучысы, төбәк тарихын өйрәнүче, хәзерге вакытта читтән торып аспирантурада белем алучы Азат Раззаков.

«Балалар фәннәрне татар телендә яхшырак үзләштерәләр»

Музей мәктәп ишегалдына терәлеп үк тора дияргә була. Килгән килеш, уку йорты белән дә танышып чыктык. Ул ике авылдан килеп укучы 81 балага белем бирә. Мәктәпнең бинасы төзек, заманча җиһазландырылган, һәр кабинетка интерактив такталар куелган, уку өчен бөтен уңайлы шартлар тудырылган. Фәннәр татар һәм рус телләрендә укытыла. Балалар татарча аралашкач, фәннәрне татар телендә яхшырак үзләштерәләр, дип аңлата тарих укытучысы Азат Раззаков. Терминнар рус телендә аңлатыла һәм имтиханнарга әзерлек рус телендә бара.

«Авыл халкы чиркәү салуга каршы чыга»

Авылда чиркәү юк. Православ миссионерлар Совет хакимияте урнашканчы Хуҗа Хәсәндә күп мәртәбәләр чиркәү салырга талпынып карый, тик авыл халкы моңа каршы чыга. Иң көчле һәм иң соңгы омтылыш 1914 елда була. Чиркәү өчен җир дә бүленеп бирелә. Бу эшкә башта Беренче Бөтендөнья сугышы, аннары инкыйлаб комачаулап кала. Халык чукындырылган булса да, 1914 елга кадәр берничә дистә кеше өйләрендә качып кына намаз укыган. Әлеге фактлар теркәлгән документлар, руханиларның рапортлары архивларда саклана. Миңа аларның күчермәләрен Вячеслав Данилов күрсәтте. Советлар Союзы заманында халыкны дингә тарту бетә һәм мондый эшләр рәсми документларда теркәлми.

Чиркәү салынырга тиешле урында борынгы мөселман зираты бар. Монда гасырдан артык җирләнүче булмаса да, авыл халкы аны тәртипләп саклый. Ул койма белән әйләндереп алынган. Зиратта кабер ташлары калмаган. Урта бер җирдә метрдан артык киңәеп үсеп утыручы каен агачы чардуган белән әйләндерелгән. Бу урында авылга нигез салучы Хуҗа Хәсән күмелгән икән. Авыл картлары аны зур акыл иясе булган дип белә.

— Мин малай вакытта, озак яңгыр яумый торса, авылдашлар шушы бабайлар зираты янына килеп, яңгыр боткасы оештыралар иде дә, урамнар буенча йөриләр иде. Ни гаҗәп, шуннан соң яңгыр ава торган иде, — дип искә алды Вячеслав Данилов.