“Журналист булып энтузиастлар гына эшли”: Россия төбәкләрендәге татар журналистлары - телнең кадерсезлеге, кадрлар кытлыгы һәм акча җитмәү турында
Татар матбугат чаралары Татарстанда гына түгел, чит төбәкләрдә дә нәшер ителә. Әмма аларның бүген хәле авыр: басма тиражлар һәм укучылар саны кими, татар редакцияләрендә эшләрлек кадрлар аз, хезмәт хакы түбән. Самара татарларының "Бердәмлек" газетасы баш мөхәррире Рәфгать Әһлиуллин вафатыннан соң яңгыраган фикерләр дә моны раслый. "Шундый мескен хәлгә калдык хәзер", - дип тасвирладылар редакция хәлен безнең коллегалар. "Интертат" чит төбәкләрдәге татар редакцияләрендәге проблемаларны барлады.
![“Журналист булып энтузиастлар гына эшли”: Россия төбәкләрендәге татар журналистлары - телнең кадерсезлеге, кадрлар кытлыгы һәм акча җитмәү турында](https://intertat.tatar/resize/shd/images/uploads/news/2018/12/11/70c16136741c73bdb42b1909201cf57937750eaf41016575e7454e41387f.jpg)
- “Өмет”нең беренче саны 1991 елның 12 июлендә дөнья күрә. Газета җәмгыятьнең рухи үсешен, әдәбият, мәдәният, тарих һәм этнографиядә милли традицияләрне, татар телен үстерүгә кагылышлы мәсьәләләрне, сәясәтне, икътисадны яктырта. “Өмет” газетасының тиражы – 13 мең данә. 2001 елдан газетаның баш мөхәррире вазифаларын Рәдис Ногманов башкара.
-Билгеле сәбәпләр дип, акча турында әйтәсезме?
-Без бүгенге көндә чыгымнарны тулысынча диярлек үз акчабыз белән каплыйбыз. Тотылган акчаларның 85 проценты – безнең газетага язылудан һәм рекламадан кергән акча. Ә инде калган 15 процентын мин дәүләт ярдәме дип кенә атамас идем. Башка төбәкләрдә аны социаль проектларны яктырткан өчен хөкүмәттән түләү дип тә кабул итәргә мөмкин. Без бит сәламәтлек саклау өлкәсен, дәүләт органнары эшчәнлеген, мәгарифне, мәдәниятне яктыртабыз. Бу – хезмәт өчен түләү.
-Журналист булырга теләүче яшьләр бармы, эшкә урнашырга киләләрме?
-Соңгы вакытта яшь журналистларны алырга мөмкинлек юк. Соңгы тапкыр яшьләр безгә бер 4-5 ел элек килгән иде. Китүчеләр булмагач, килүчеләрне дә ала алмыйбыз. Эшләргә теләк белдерүчеләр бар, ә эшкә алырга мөмкинлек юк.
Бездә бит олы яшьтәгеләр күбрәк. Алар гомер буе биредә җигелеп хезмәт итте. Алар тәҗрибәле, нинди генә эш, нинди генә проблема килеп чыкмасын, барысын да хәл итә. Аларга ышанырга һәм теләсә кайсы вакытта таянырга була.
Эштән киткән кеше бер ел эчендә сүнә дә куя. Аларны сүндерәсе килми, иҗат итсеннәр. “Эх, күбәеп киттек әле”, дип тә әйтеп куям инде кайчак. Алар “Хезмәт хакы шулай бәләкәйрәк булса булсын, барыбыз да эшлик инде”, диләр. Дөресен генә әйткәндә, бүгенге көндә журналистның хезмәт хакы түбән. Бу безне иң нык әрнеткән проблема. Башка тармаклар белән, шул ук укытучылар, мәдәният хезмәткәрләре белән чагыштырсаң, журналист чыннан да бик аз хезмәт хакы ала.
![](/resize/750/images/uploads/news/2019/11/17/fb62365f9405f142527ce45634f73e60d90f43d7a727a4a58f38aca56cde.jpg)
-Комачауламасалар дип, кемне әйтәсез?
-Шул ук хакимият урыннарындагы кешеләр, китапханәләр, авыл биләмәләре, мәдәният йортлары хәзер нишләптер газеталарга язылмый. Элек бит һәрбер китапханәдә, мәсәлән, яшьләр газетасы булырга тиеш, дигән әйбер бар иде. Бүген менә шул проблема бар, без күбрәк гади укучыга гына таяна алабыз.
-Сез “Өмет” газетасына 17 ел элек килдегез. Чагыштырып әйтегез әле, күрсәткечләрегез арттымы?
-Күрсәткечләребез үсә, дисәң, чынбарлык булмас иде бит ул. Татарстан матбугаты да, Башкортстан матбугаты да шул бит инде. Элек интернет юк иде. Безнең газета сайтының былтыр 7 мең укучысы булса, быел инде ул 13-14 мең. Менә шушы күрсәткечләрне карасак, без, заманына карата, артык начар хәлдә дә түгел. Бүгенге көндә безнең кебек 14 мең тираж җыйган бер басма да юк. Мәсәлән, “Кызыл таң”ның тиражы – 4-5 мең тирәсе, “Башкортостан” газетасыныкы – шулай ук 4-5 мең тирәсе, “Йәшлек” газетасыныкы – 8 мең, “Республика Башкортостан” газетасыныкы – 9 мең тирәсе. Безнең кебек 10 меңнең теге ягына чыккан бер басма да юк. Шушылар белән чагыштырсаң, Аллаһка шөкер дип әйтеп була.
- “Яңарыш” – Төмән өлкәсендә татар телендә чыга торган газета. Беренче саны 1990 елның 15 сентябрендә чыкты. Газета фәкать язылу аша таратыла, атнага бер тапкыр 8 битле булып чыга. Егерме елдан артык чыгып килгән “Яңарыш” газетасы төп урынны Тубыл, Вагай, Төмән, Түбән Тәүде районнарында яшәгән татарлар турындагы хәбәрләргә бирә. 2005 елдан газетаның баш мөхәррире Алсу Сәгыйтова.
![](/resize/750/images/uploads/news/2019/11/17/b3c1b46787e7588b22d2f2d5c4d1579f9e49d5eea796d2e29474ab9ec2a0.jpg)
- “Татар дөньясы” – Омск өлкәсендәге татар телендә нәшер ителүче бердәнбер басма. Газета айга бер тапкыр татар һәм рус телләрендә чыга. Газетаның нәшер итүчесе – Омск шәһәр татар милли-мәдәни мөхтәрияте. Газета 2003 елның декабреннән нәшер ителә. Газетаның гомуми тиражы – 2005 данә.
-Татар матбугаты стабиль хәлдә: татарча укыйлар, әмма татар матбугатында үсеш юк. Омск өлкәсендә күбрәк русча аралашалар, гәрчә татар телен белсәләр дә. Мәктәпләрдә татар теле укытылмагач, балалар да русча сөйләшә. Факультатив татар теле дәресләре бара, әмма алар инде бик аз.
- “Өмет” – атнага бер тапкыр татар телендә нәшер ителә торган 12 битлек газета. Редакциядә бүгенге көндә 6 кеше хезмәт куя: баш мөхәррир, ике журналист, җаваплы сәркатип, хисапчы һәм машина йөртүче. Газетаның баш мөхәррире Исхак Хәлимов “Өмет”тә 29 ел эшли. “Өмет” – хөкүмәт газетасы, аның оештыручысы – Ульян өлкә хөкүмәте. Губернатор инициативасы белән нәшер ителә башлаган газетага 2018 елның 30 декабрендә 29 ел була. “Өмет” газетасы – Россиядәге татар газеталары арасында иң өлкәне. Тиражы буенча газета Россия регионнарында чыгучы татар газеталары арасында беренче урында бара. “Өмет”нең бүгенге тиражы – 5400 данә. 5400 данәнең 90 процентын халык яздырып ала, калган 10 проценты шәһәр киоскларында сатыла.
Хөкүмәтнең карамагындагы оешма булганга, бездә хезмәт хаклары түбән дип әйтеп булмый. Өлкә күләмендә уртача хезмәт хакыннан безнең хезмәт хакы югарырак та әле.
Безнең газетаның бүгенге көндә проблемасы – укучылар саны кими бара. Моның сәбәбе бер генә: татарча укучы кешеләр азая. Өлкән яшьтәгеләр бакыйлыкка күчә, яшьләр укый белми. Менә шул. Без бу проблеманы чишү хакында уйланабыз, безнең планнар бар.
- “Самара татарлары” медиа-порталы 2013 елның 18 октябрендә эшли башлады. Медиа-порталның оештыручысы һәм даими иганәчесе – “Туган тел” Самара өлкә татар җәмгыяте президенты Ильяс Шәкүров, проект авторы, сайтның баш мөхәррире – Римма Нуретдинова. “Самара татарлары” сайты яңалыкларны татар һәм рус телләрендә бастыра.
-Ә яшь журналистлар мәсьәләсенә килгәндә?
![](/resize/750/images/uploads/news/2019/11/17/c40142934abf321d7538550ffc26e778f2b0627174b838ec62853a21cab7.jpg)