Зур Төмән өлкәсендә «Яңарыш» газетасын яздырмый яки белми торган бер генә татар гаиләсе юк. 35 ел эчендә редакция штаттан тыш авторлар, ирекле ярдәмчеләр, энтузиастлардан торган зур иҗат коллективын берләштерә алды. «Яңарыш»ның һәр саны – төбәк халкы тарихында онытылмас вакыйга. Бу турыда Төмән өлкәсенең «Яңарыш» газетасында Төмән дәүләт университеты профессоры Хәнисә Алишина яза. Мәкаләне тулысынча тәкъдим итәбез.
«Газета урындагы татарларның теле, мәдәнияте, гореф-гадәтләрен саклау буенча актуаль мәсьәләләрне күтәрә, халыклар арасында дуслыкны ныгытырга ярдәм итә. Ул динне торгызуга һәм аның яшь буынны төплелек, тәртиплелек, туган якка мәхәббәт рухында тәрбияләүдә ролен үстерүгә ярдәм итә.
Редакция һәм татар матбугаты активы урындагы интеллигенциянең әдәби хәрәкәтен хуплый. Редакция диварларында күп еллар дәвамында «Әдәби Төмән» клубының утырышлары уза. «Яңарыш» – төбәк татар прозаиклары һәм шагыйрьләре өчен чын иҗат мәйданчыгы, аларның күп әсәрләре беренче тапкыр газета битләрендә күренә.
«Яңарыш» редакциясе ярдәмендә ел саен татар телендә китаплар басыла. Мәсәлән, Заһид Әкбүләковның, Галия Абайдуллинаның, Баһаветдин Наврузовның шигырь җыентыклары, Люция Хәбибуллинаның, Хатыйп Хәбибуллинның китаплары һәм башкалар.
«Төмән өлкәсе язучылары» картотекасының беренче юлларын Булат Сөләйманов, Флора Әхмәтова-Урманче, Якуб Зәнкиев исемнәре били. Тукайның Дәүләт премиясе лауреатларының исемлегенә күз салсак, Төмән өлкәсеннән чыкканнар, илнең башка төбәкләреннән аермалы буларак, бу абруйлы бүләкне яуларга өлгергәннәр. Алар – Флора Әхмәтова-Урманче, Хәмит Ярми, Якуб Зәнкиев, Шәүкәт Сибгатуллин (Гаделша). Бу – себер татарлары өчен зур казаныш.
Флора Вагап кызы (1935-2007) төбәкнең Тубыл районы, Күкрәнде авылында туа. Фольклорчы галим, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1989) татар халык иҗатының 15 томын нәшер итә. Бакый Урманченың хатыны. Казанда вафат.
Хәмит Хөснетдин улы (Хәмит Ярми) (1904-1981) Төмән эчендәге Кырынкүл авылыннан. Татар фольклоры өлкәсендә беренче фән докторы. Җырлар, бәетләр, әкиятләр, мәкальләр, табышмакларны өйрәнә. 100дән артык фәнни хезмәт авторы. ТАССРның атказанган фән эшлеклесе. Төмәндә аның исеме белән урам аталган.
Якуб Камали улы (1917-2003) Тубыл районы, Хуҗайлан авылында үсә. Укытучы, РСФСРның атказанган укытучысы. Бөек Ватан сугышында катнаша. «Иртеш таңнары» роман-дилогиясе өчен 2002 елда Г.Тукай премиясен ала. Тубылның шәрәфле гражданы.
Шәүкәт Гаделша улы (Шәүкәт Гаделша) (1949-2024) Түбән Тәүде районы, Киндерле авылында туа. Казан дәүләт университетын тәмамлый. Аның иҗатында лирика, сатира, юмор һәм социаль темалар үзәк урын алып тора. Шагыйрь. 2023 елда «Аучы җыры», «Чоңгыл», «Иман капка ачканда», «Себерем – үз җирем» китаплары өчен Г.Тукай премиясенә лаек була. Киндерле авыл китапханәсенә аның исеме бирелгән.
Барлык лауреатлар да – төмәнлеләр. Алар татар әдәбиятына һәм фольклор фәненә зур өлеш керткән шәхесләр», диелә әлеге мәкаләдә.