XIX гасыр шагыйрьләре турында: «Муллаларның наданлыгын, хакимиятне фаш иткәннәр»

Ике шагыйрьнең дә иҗаты – төрки халыкларның уртак рухи-мәдәни мирасы. Татар халкының әдәби, рухи һәм мәдәни мирасын өйрәнү, саклау, үстерү һәрвакыт Академия эшчәнлегенең төп юнәлешләренең берсе булды һәм шулай булып кала бирә.

Академия вице-президенты Айнур Тимерханов искәрткәнчә, быел 70тән артык чара үткәреләчәк. Киләсе елга 110дан артык чара планлаштырылган, аларның яртысы диярлек гуманитар юнәлешкә карый.

«Академия Президенты Рәфкать Миңнеханов барлык чыгышларында да: «Фәнни-технологик үсеш турында күпме генә сөйләшсәк тә, бу үсешнең нигезендә һәрвакыт рухи-мәдәни компонент тора», – дип әйтә. Ике төрки-татар шагыйре һәм фикер ияләре Гали Чокрый белән Мифтахетдин Акмулла мирасына багышланган семинар бу көн тәртибенә тулысынча туры килә», – диде Айнур Тимерханов.

Идел һәм Урал буе халыкларының әдәби-сәнгать мирасын өйрәнүнең фундаменталь һәм гамәли проблемаларын карау өчен Россиядән һәм якын чит илләрдән галимнәр чакырылган иде.

«XX гасыр татар һәм башка төрки халыклар тормышында мөһим урын тота. Бу чорда урта гасыр тәртипләреннән арыну бара, яңа заман әдәбияты нигезләре салына һәм җитди яңарыш өчен җирлек әзерләнә. Җәмгыять үсешенең яңа концепцияләрен үзләштергән сәнгатьле әдәбият үзе дә халыкка мәгариф таратуда бик мөһим роль уйный башлый, киң катлам укучыларына алдынгы идеяләрне һәм дөньяга карашны җиткерә», – дип сөйләде семинар ачылышында Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты директоры Илгиз Халиков.

Шагыйрь Гали Чокрый, бер яктан дини-философик идеяләргә, икенче яктан заманча проблемаларга мөрәҗәгать итеп, фәнни-техник яңарышны, мәдәният үсешен һәм аларның нигезендә яткан белем, мәгарифне яклап чыга.

Семинар ачылышында шулай ук Казахстанның Казандагы генераль консулы Ерлан Искаков, Татарстан Язучылар берлеге рәисе Ркаил Зәйдулла, Уфа федераль тикшеренүләр үзәгенең Тарих, тел һәм әдәбият институты әдәбият белеме бүлеге мөдире Минлегали Надергулов, Үзбәкстан дәүләт дөнья телләре университеты профессоры Нурсолтан Джусупов һәм Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыгы хезмәткәре Җәлил Мотыйгуллин сәламләү сүзе белән чыгыш ясады.

«Акмулла төрки телле халыклар арасында сәләтле импровизатор шагыйрь дип танылган. Ул балаларны укыткан, һөнәрчелек белән шөгыльләнгән, атышларда (акыннар ярышында) катнашкан, мәгърифәт идеяләрен тараткан. Кешенең белемгә, прогресска булган мәңгелек омтылышын раслаган, акылны, гаделлекне һәм гуманизмны данлаган. Поэтик сатира остасы буларак, ул белемсез муллаларның наданлыгын ачыктан-ачык мыскыл иткән, хакимиятнең үзбашлыгын һәм законсызлыгын фаш иткән», – дип сөйләде Казахстанның баш консулы.

Әдәби мирасны өйрәнү контекстында XIX гасыр турында XX гасырдагы кебек еш сөйләмиләр. Әмма Айнур Тимерханов сүзләренчә, бу – мәгърифәтчелек дәвере, һәм Гали Чокрый, суфичылык традициясенә мөрәҗәгать итеп, тарихи контекст өстәп, үз иҗатында бу борылыш этабын ачык чагылдырган.

«Аның 1889 елгы «Мәдхе Казан» әсәре бар. Бу – Казанны данлау, анда ул шәһәрне, галимнәрне һәм яшәүчеләрне данлый, ләкин шул ук вакытта тарихи контекст өстәп, Болгар турында сөйли. Кеше тарихи концепцияләргә мөрәҗәгать итү аша халыкның тарихи үзаңын ныгытуга һәм саклауга зур өлеш кертүен яхшы аңлаган», – дип саный Айнур Тимерханов.

«Миңа калса, XX гасыр башындагы төп язучыларыбыз, без классик дип атаган Габдулла Тукай, Һади Такташ, Шәехзадә Бабич – аларның иҗатында мин Акмулла традицияләрен дәвам итүне күрәм», – дип үз фикерләре белән уртаклашты филология фәннәре докторы, Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының әдәбият бүлеге мөдире Әлфәт Закирҗанов.

«Дәвамчылар» исемлегенә шулай ук Мәҗит Гафури, Дәрдемәнд һәм башкаларны керттеләр. Традицияләр дәвамчанлыгын Әлфәт Закирҗанов рухи ирек мотивларында һәм мәгърифәтчелек идеяләрендә күрә, алар барлык авторларда диярлек бар. Аның әйтүенчә, бу мәгънәдә Чокрый белән Акмулланың йогынтысы чыннан да зур.

Галим аерым билгеләп үткәнчә, поэтик образларның куәте XIX гасыр шагыйрьләренең әсәрләрен кабат-кабат укырга мәҗбүр итә. Шулай ук шагыйрь алдында торган бурычлар һәм аның җәмгыятьтәге роле турындагы уйланулар – нәкъ шушы сораулардан поэзия башлана да инде. Аерым алганда, рус әдәбиятында бу дискурсны үз вакытында Александр Пушкин башлап җибәргән.

Фәнни-гамәли семинар эшенең төп юнәлешләре:

• дини реформаторлык, суфичылык һәм мәгърифәтчелек;
• мәгърифәтче шагыйрьләр иҗатында дәвамчанлык һәм мәдәни традицияләр;
• туган телләрне һәм мәдәниятләрне өйрәнүдә традицияләр һәм заманча карашлар;
• гарәп имлясындагы язма истәлекләрне транслитерацияләү, тәрҗемә итү һәм фәнни бәяләү проблемалары.

Чараны ТР Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты оештырды.

Җәмил Сәлимгәрәев, «Татар-информ»