Татарстан бизнес-омбудсмены Фәрид Габделганиев: «Районнардагы бизнес үсәргә әзер»

Фәрид Солтанович күптән түгел Федераль салым хезмәте (ФНС) Татарстанда теркәлгән кече һәм урта эшмәкәрлек субъектлары саны буенча яңа мәгълүматлар бастырды. Үткән айда аларның гомуми саны 190,8 меңнән 181,4 меңгә кадәр кимегән. Бу саннарны ничек бәялисез?

Бу көтелгән хәл иде. Ел саен 10 июльдә Федераль салым хезмәте реестрны бер тапкыр «чистартып» ала – хисап тапшырмый торган һәм асылда эшчәнлек алып бармый торган компанияләрне исемлектән чыгара. Бу, үзенә күрә, еллык статистиканы төзәтү кебек. Шуңа күрә мәгълүматларны узган елның шушы ук чоры белән чагыштыру дөресрәк булыр.

Ә соңгы бер елда (2025 елның июленнән 2026 елның июленә кадәр) Татарстанда кече һәм урта эшмәкәрлек субъектларының гомуми саны 4,4%ка артты, ягъни тагын 7,7 меңгә якын яңа предприятие өстәлде. Бу – республикада бизнес үсүен дәвам итә дигән сүз.

Шул ук вакытта, юридик зат статусындагы микропредприятиеләр саны кимү тенденциясе саклана. Бер елда мондый компанияләр 5,2%ка азайды. Монда сәбәпләр төрле: бу вакыт аралыгында 330га якын микропредприятие үсеп, «кече предприятие» категориясенә күчте. Бу – табигый үсеш процессы.

Тагын бер мөһим әйбер бар: микро-ҖЧҖләрнең кимү эшмәкәрләр базардан китә дигән сүз түгел. Күп очракта алар шәхси эшмәкәр (ИП) буларак яңадан теркәлә. Бер елда микро-ИПлар саны 9,4%ка артты. Бу – салым системасы катлаулануга карата табигый «җавап»: бюрократия ни кадәр азрак булса, эшләү шул кадәр җиңелрәк.

Кече һәм урта юридик затларның сизелерлек үсүе аеруча куандыра – 5,5%ка һәм 14,6%ка артканнар. Заман таләпләренә яраклаша алучылар үз бизнесларын киңәйтә.

Димәк, бизнес үзгәрешләргә яраклаша, һәм моның өчен микропредприятиеләргә оештыру-хокукый формасын үзгәртергә туры килә?

— Нәкъ шулай. Эшмәкәрләр гадирәк һәм җайлырак эш алымнарын сайлый. Хакимиятнең бурычы – бу күчешне мөмкин кадәр җиңелрәк итү. Шуңа күрә һәрвакыт уяу булу, вазгыятьне контрольдә тоту мөһим: хисаплардагы һәм сораштырулардагы саннарга гына түгел, ә реаль тормышка карарга кирәк.

Татарстан Республикасы Рәисе Рөстәм Нургали улы Миңнеханов тарафыннан бизнеска административ йөкләнешне киметү бурычы куелды. Аның буенча системалы эш кысаларында без даими рәвештә районнарга чыгабыз, эшмәкәрләр белән очрашабыз. Аларны нәрсә борчый, бизнес үсешенә нәрсә комачаулый – барысын да турыдан-туры үзләреннән белешәбез.

Июнь аеннан башлап мин Балтач, Кукмара, Әтнә, Тукай, Чистай, Биектау, Алексеевск һәм Аксубай районнарында, Түбән Камада булдым. Без предприятиеләрнең эшен үз күзләребез белән күрергә, эшмәкәрләр белән аралашырга дип барабыз. Барысы да рәсми мөрәҗәгать язарга әзер түгел, ә менә шәхси сөйләшүдә кешеләр ачылып китә һәм үзләрен борчыган конкрет сорауларны бирә.

Эшмәкәрләрне ешрак нинди сораулар борчый?

2026 елның беренче ярты елында безнең адреска 495 мөрәҗәгать килде. Тагын шуның кадәр үк мөрәҗәгать районнардагы иҗтимагый вәкилләребез аша кабул ителде.

Беренче урында – хакимият һәм җирле үзидарә органнарының гамәлләренә яки гамәл кылмауларына карата шикаятьләр (барлык мөрәҗәгатьләрнең 23%ы). Эшмәкәрләр нигезсез таләпләргә, баш тартуларга, эшне сузуга зарлана. Түрә янына киләләр, тегесе елмая, ярдәм итәргә вәгъдә бирә, ә эш урыннан кузгалмый. Бу хакимияткә карата ышанычны нык киметә.

Икенче урында – законнарны аңлатуны сорап мөрәҗәгать итүләр (якынча 19%). Интернетта еш кына нормалар дөрес аңлатылмый, шуңа күрә бизнеска тикшерелгән, рәсми мәгълүмат кирәк. Без эшмәкәрләр өчен хокукый навигаторга әйләндек.

Өченче урында — махсус хәрби операция зонасыннан кайткан эшмәкәрләргә ярдәм итү (якынча 11%). Махсус операция зонасыннан кайткан егетләр үз эшләрен ачарга яки бизнесларын яңадан башлап җибәрергә тели. Нәкъ менә Чистай районында без демобилизацияләнгән махсус хәрби операциядә катнашучылар белән очраштык: берсе – агач әзерләү, икенчесе төзелеш-монтаж эшләре белән шөгыльләнә. Егетләрнең үзләре өчен нинди ярдәм чаралары барлыгын бөтенләй белми булып чыкты. Бу – без аерым игътибарда тота торган махсус категория.

Районнарда тагын нинди мәсьәләләр күтәрелде?

— Кадрлар дефициты. Бу – системалы проблема. Кукмарада җитештерүче эшмәкәрләр җирле аграр колледж базасында эшче һөнәрләр көллияте булдырырга тәкъдим итте – алар хәтта уку урыннарын җиһазлар белән тәэмин итәргә дә әзер. Түбән Камада шәһәр мэры компанияләргә көллиятләр белән тыгызрак хезмәттәшлек итәргә, профильле кафедралар булдырырга тәкъдим ясады.

Чистайда эшмәкәрләр су белән тәэмин итү каналы эшчәнлегенә һәм түләүләрне «арткы дата» белән исәпләүләренә зарланды. Әтнә районында Себер түләмәсе күмелгән урыннарның саклау зоналары мәсьәләсен күтәрделәр, алар инвестицион проектлар үсешенә комачаулый. Биектау районында эшмәкәрләр Татарстанның дәүләт заказчылары җирле җитештерүчеләргә өстенлек бирсеннәр иде, дип сорадылар. Бу тәкъдимнәрне без системалаштырабыз һәм, кирәк булса, федераль дәрәҗәгә чыгарачакбыз.

Нәтиҗә ясасак, иң мөһиме нәрсә булып тора?

Иң мөһиме – районнардагы бизнес үсәргә әзер. Эшмәкәрләр яңа формалар эзли, яңа юнәлешләр үзләштерә, авто-АУСН системасына күчәләр, чыгымнарны киметәләр.

Минем омбудсмен буларак бурычым – аларга бу үзгәрешләрне үтәргә ярдәм итү: нигезсез дәгъвалардан яклау, консультацияләр бирү, йөкләнешне легаль рәвештә киметү юлларын күрсәтү. Һәм, әлбәттә, урыннардан килгән сигналларга тиз арада җавап бирү. 80% очракта без эшмәкәрләрнең мәнфәгатьләрен яклап кала алабыз. Әмма иң мөһиме – эшмәкәрләр үз проблемалары белән ялгыз калмауларын белергә тиеш.

Форсаттан файдаланып, эшкуарларны безнең кайнар линиягә мөрәҗәгать итәргә чакырам: (843) 203-29-08. Шулай ук «Макс» һәм «Телеграм» мессенджерларындагы «Деловорот» каналыбызга язылырга мөмкин. Анда без көн саен барлык мөһим яңалыклар һәм типик сораулар буенча гади һәм аңлаешлы белешмәлекләр урнаштырып барабыз.