«Күпмилләтле халык таләбен белдерү»: Татарстан Конституциясе кабул ителүгә 33 ел

«Республиканың төп законы бездә патриотизм, үз тарихыбыз һәм мәдәниятебез белән горурлану хисләре уята»

Бүген Татарстан халкын Татарстан Республикасы Конституциясе көне белән Татарстан Республикасы Рәисе Рөстәм Миңнеханов котлады.

«Бу мөһим документ бөтен халык фикер алышуыннан соң кабул ителде һәм республиканың күпмилләтле халкының таләбен чагылдырды, төрле сәяси караш, милләт һәм дин вәкилләрен берләштерде, тотрыклылык нигезе булды», – дип белдерде республика җитәкчесе.

ТР Конституциясе дәүләт хакимияте һәм җирле үзидарә органнары системасын формалаштырырга, дәүләт эшчәнлегенең социаль характерын тәэмин итәргә, рухи яңарыш һәм этномәдәни һәм тел төрлелеген үстерергә, иҗтимагый берләшмәләр эшчәнлегенә ярдәм итәргә мөмкинлек бирде.

ТР Рәисе ассызыклаганча, бүген Татарстан Конституциясе республиканың социаль-икътисади һәм иҗтимагый-сәяси үсешенең ныклы нигезе, гражданнар өчен хокукый һәм әхлакый ориентир булып тора.

Аның сүзләренчә, хакимиятнең барлык тармаклары һәм дәрәҗәләренең үзара хезмәттәшлеге, Федераль үзәкнең һәм шәхсән илебез Президенты Владимир Владимирович Путинның ярдәме милли проектларны һәм республика программаларын нәтиҗәле гамәлгә ашырырга, эре халыкара һәм Бөтенроссия чараларын уздыру урыны булырга, кыю новаторлык идеяләрен тормышка ашырырга мөмкинлек бирә.

«Без эзлекле рәвештә кешеләрнең тормыш сыйфатын күтәрәбез, шәһәрләрне һәм торак пунктларны яңартабыз, традицияләрне саклап, республиканың бүгенгесе һәм киләчәге турында кайгыртабыз. Республиканың төп законы бездә ватанпәрвәрлек, үз тарихыбыз һәм мәдәниятебез белән горурлану, дәүләт символларына, ата-бабаларыбыз мирасына хөрмәт хисләре формалаштыра, бердәмлегебезне ныгыта. Кадерле татарстанлылар! Бу истәлекле көндә сезгә нык сәламәтлек, күңел күтәренкелеге һәм иң изге теләкләремне телим! Бәйрәм белән! Татарстан Республикасы Конституциясе көне белән!» – дип котлады Рөстәм Миңнеханов.

«Бөтенхалык фикер алышуы барышында 5350 тәкъдим килде»

ТР Дәүләт Советы Рәисе Фәрит Мөхәммәтшин бүген үзенең телеграм-каналында 1992 елның 6 ноябрендә ТР Конституциясе кабул ителгән парламент утырышының архив видеосы белән уртаклашты.

Ул бу көнне кызу бәхәсләр барганын исенә төшерә.

«Бу уникаль тарихи кадрларда республикабыз тормышындагы мөһим вакыйгаларның берсе – Татарстан Конституциясен кабул итү сурәтләнгән. 250 халык депутаты республиканың төп законының һәр маддәсе буенча җентекләп фикер алышты, бәхәсләште һәм нәтиҗәдә аның өчен бертавыштан диярлек тавыш бирде», – дип билгеләде Мөхәммәтшин.

Аның сүзләренчә, 33 ел элек республика территориясендә яшәүче халыкның фикерен исәпкә алып кабул ителгән Татарстан Конституциясе төрле милләт, сәяси караш һәм дин вәкилләрен берләштерә алды, күп очракта Татарстанның киләчәк үсеш юлын билгеләде, республиканың уңышлары һәм җиңүләре өчен көчле нигез булды, республиканың социаль-икътисади үсешенең төгәл векторын билгеләде.

Бөтенхалык фикер алышуы барышында Татарстанның төп законы проектына 5350 тәкъдим һәм төзәтмәләр юлланган.

«Хатлар һәм телеграммалар республика шәһәрләреннән һәм районнарыннан гына түгел, ә башка төбәкләрдән дә килде. Депутатлар корпусында да төрле фикерләр булды. Мондый катлаулы шартларда Татарстан парламенты сәяси иреген һәм зирәклеген, язмышны хәл итә торган мәсьәләләрне конфликтсыз хәл итә белүен, компромисслы чишелешләр таба алуын күрсәтте. Шунысы мөһим, ахыр чиктә 1992 елгы Конституцияне Татарстанның күпмилләтле халкы иҗат итте», – дип белдерде Мөхәммәтшин.

Ул ассызыклаганча, ул елларда Конституция кешеләрдә алдагы көнгә, Татарстанның киләчәгенә ышаныч уятты, дәүләт институтларына ышанычны ныгытуга ярдәм итте, республиканың тотрыклылыгына һәм чәчәк атуына нигез булды.

«Бүгенге көнгә кадәр аның текстындагы һәр сүзнең үз кыйммәте һәм әһәмияте бар», – дип билгеләп үтте парламент спикеры.

«Татар телен һәм мәдәниятен торгызу өчен Конституциянең әһәмияте бәяләп бетергесез»

Дәүләт Думасы депутаты Татьяна Ларионова Татарстан Республикасы Конституциясе Россия җәмгыятендә реформалар һәм үзгәрешләр чорында кабул ителүен искәртте.

«Татарстан ил өчен авыр шартларда, Россия составында калып, киләчәккә нигезләнеп, үз Конституциясен төзергә һәм республиканың күпмилләтле халкына тыныч тормыш тәэмин итәргә карар кылды», – диде ул «Татар-информ»га.

Аның сүзләренә караганда, Татарстан Республикасы Конституциясе федераль үзәк белән субъектлар арасында вәкаләтләр чикләрен билгеләү процессына зур өлеш керткән, шулай ук республиканың РФ Конституциясе биргән хокукларын реаль эчтәлек белән тулыландырган.

«Без элеккеге СССР милкенең төп өлешен республикага беркетә алдык, ә аннары хосусыйлаштырдык. Бу – күп кенә предприятиеләрне һәм хәтта тулы тармакларны Татарстанда саклап калырга мөмкинлек бирде. Без сәнәгатьтә һәм авыл хуҗалыгында үз сәясәтебезне булдырдык, бүгенге көндә без аның нәтиҗәсен күрәбез. Шулай итеп, республика Россия Федерациясендә икътисади үсеш һәм тормыш дәрәҗәсе буенча алдынгы позицияләргә чыга алды», – дип ассызыклады Ларионова.

Татарстан бөтен дөньяга төрле мәдәният һәм конфессия кешеләренең үзара аңлашу һәм татулык территориясе буларак танылды.

Аның фикеренчә, татар телен һәм мәдәниятен торгызу өчен Татарстан Республикасы Конституциясенең әһәмияте бәяләп бетергесез. Бу өлкәдә тамырдан үзгәрешләр булды, алар татар теленең яшәешен киңәйтергә, татар мәгарифе һәм массакүләм мәгълүмат чаралары системасын торгызырга, элек без хыяллана да алмаган иҗтимагый һәм мәдәни чаралар үткәрергә мөмкинлек бирде.

«Бүген күпләр өчен бу – гадәти хәлгә әйләнде, әмма бу казанышларның нигезендә республика Конституциясендә беркетелгән хокукларыбыз ятуын онытырга ярамый», – диде парламентарий.

Шулай ук ул билгеләп үткәнчә, үз Конституциябезне кабул итү төбәкнең дәрәҗәсен күтәрде, бу – Татарстанга чит ил хезмәттәшләре белән ике яклы мөнәсәбәтләрне җайларга, актив рәвештә инвестицияләр җәлеп итәргә һәм икътисади күрсәткечләрне үстерергә ярдәм итте.

«Конституция икътисади үсеш өчен нигез булып хезмәт итүен дәвам итә»

«Татарстан Республикасы Конституциясе көне – истәлекле дата гына түгел, ә гомумроссия федерализмын төзүдә безнең дәүләтчелек нигезләрен һәм аларның ролен аңлау мөмкинлеге», – дип белдерде РФ Иҗтимагый палатасы әгъзасы Ольга Павлова.

Аның фикеренчә, федераль мәнфәгатьләр һәм төбәк үзенчәлекләре арасында Төп законда беркетелгән баланс үзенең нәтиҗәлелеген исбатлады, республикага Россиядә үсеш темплары буенча лидерларның берсе булырга мөмкинлек бирде.

«Татарстан Конституциясе, суверенитет игълан итеп һәм Россиянең тулы хокуклы субъекты статусына күчеп, үз үсеше өчен генә түгел, ә илнең бөтен федератив төзелешен үзгәртеп кору өчен дә хокукый алшартлар булдырды. Ул хакимият дәрәҗәләре арасында вәкаләтләрне төгәл бүлүгә нигезләнгән чын федерализм моделен раслады», – дип ассызыклады Ольга Павлова.

Шулай ук ул билгеләп үткәнчә, хәзерге шартларда Конституция принциплары аеруча мөһим. Дәүләт телләренең төгәл статусы, барлык халыкларның мәдәни мирасын саклау һәм гомумроссия гражданлык тәңгәллеген ныгыту Татарстан халкына бөтен илнең суверенитетын ныгытуга лаеклы өлеш кертергә мөмкинлек бирә торган рухи нигезне формалаштыра.

«Федерациянең заманча моделенә нигез салды»

Казан федераль университетының конституцион һәм административ хокук кафедрасы мөдире Евгений Солтанов «Татар-информ»га Татарстан Конституциясенең әһәмияте һәм роле турындагы фикерен җиткерде. Эксперт ассызыклаганча, аны формаль акт буларак түгел, ә регион үсешен билгели торган нәтиҗәле белешмә буларак карарга кирәк.

Солтанов бәяләвенчә, нәкъ менә шушы документ милли кыйммәтләрне, мәдәни үзенчәлекне саклауда һәм татар халкының туган теленә ярдәм итүдә төп роль уйный.

33 ел элек Татарстан Конституциясенә салынган принциплар бүген дә актуальлеген саклый. Алар заманча иҗтимагый мөнәсәбәтләргә туры килеп кенә калмый, ә законнар аша яңа эчтәлек белән тулыланып, үсүен дәвам итә.

«Минем фикеремчә, безнең Конституция, һичшиксез, иҗтимагый мөнәсәбәтләр үсеше дәрәҗәсенә туры килеп кенә калмый, ә Татарстан җәмәгатьчелеге өчен дәүләт, шәхес потенцияләрен алга таба үстерү өчен менә дигән хокукый чара булып хезмәт итә», – дип аңлатты эксперт.

Ул билгеләп үткәнчә, нәкъ менә шушы документ ярдәмендә, икътисади һәм сәяси үзгәрешләргә карамастан, республика үсешкә сәләтен саклап кала.

Тарихи әһәмияткә килгәндә, эксперт Татарстан Конституциясенең федераль Конституциядән 1 ел элек кабул ителүенә һәм Россия федерализмының заманча моделен формалаштыруда мөһим роль уйнавына игътибар итте.

Нәкъ менә Татарстан беренчеләрдән булып үзенең федератив мөнәсәбәтләр моделен тәкъдим итте, соңыннан бу – федераль үзәк белән ике яклы килешүләр төзергә һәм федерациянең заманча моделенә нигез салырга мөмкинлек бирде.

«Татарстанга субъектлар арасында лидерлык позицияләренә ирешергә мөмкинлек бирде»

Казан инновация университетының беренче проректоры, профессор, Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты Игорь Бикеев фикеренчә, Татарстан Республикасы Конституциясе мәңге саклана торган әһәмияткә ия.

«Конституция төбәк белән идарә итүнең дәүләт-хокукый системасының эксклюзив моделен булдырды, ул даими рәвештә үзенең нәтиҗәлелеген күрсәтә. Ул хакимият органнары җыелмасын, аларның компетенциясен һәм үзара хезмәттәшлек кагыйдәләрен, милли һәм дини мәсьәләләргә игътибарлы һәм хәтта четерекле мөнәсәбәтне, төбәкнең тарихи һәм башка үзенчәлекләрен исәпкә ала», – ди депутат.

Аның сүзләренчә, болар барысы да Татарстанга Россия Федерациясе субъектлары арасында күпсанлы өлкәләрдә лидерлык позицияләренә ирешергә мөмкинлек бирде. Аерым алганда, бер яктан, мәдәниятне саклап калу һәм үстерү эшендә, икенче яктан, – фән, сәнәгать, авыл хуҗалыгы, инновацион чишелешләрнең заманча таләпләргә туры килә торган үсешендә.

«Татарстан Конституциясе – аек акыл фәлсәфәсенә нигезләнгән документ. Тарихи әһәмияткә ия булганга, ул искерми, заманның яңа таләпләренә һәм ихтыяҗларына туры килеп үсә һәм камилләшә», – дип ышана Бикеев.

«Татарстан дипломатиясен бөтен дөньяда беләләр»

КФУның Халыкара мөнәсәбәтләр кафедрасы мөдире Андрей Большаков, «Татар-информ» хәбәрчесе белән сөйләшкәндә, Татарстан Республикасы Конституциясе төбәкнең халыкара абруен формалаштыруда төп роль уйнады, дип ассызыклады.

Эксперт сүзләренчә, 30 елдан артык элек кабул ителгән төп канун үз заманы өчен новаторлык нигезләмәләрен үз эченә алган. Әлеге нормаларның бер өлеше бүген юкка чыгарылса да, нәкъ менә алар республиканың алга таба икътисади үсешенә һәм халыкара интеграциясенә хокукый нигез салды.

Халыкара багланышлар үсеше турында сөйләгәндә, эксперт Татарстан төбәк дипломатиясенең яңа дәрәҗәсенә чыгуын билгеләп үтте. Конституция нигезләре ислам илләре һәм БРИКСта катнашучылар белән мөнәсәбәтләрне ныгытуга ярдәм итте, ә 2026 елда Казанны ислам дөньясының мәдәни башкаласы итеп игълан итү әлеге эшнең закончалыклы нәтиҗәсе булды. Бу процесста республиканың халыкара багланышларын эзлекле рәвештә киңәйтүче Татарстан Рәисе Рөстәм Миңнехановның шәхси дипломатиясе аерым роль уйный.

«Татарстан дипломатиясен бөтен дөньяда беләләр. Гадәттә 2024 елгы БРИКС саммиты турында әйтәләр, әмма башка вакыйгалар турында да сөйләргә була – социаль, сәяси, мәдәни өлкәләрдә хезмәттәшлек буенча төрле икътисади форумнар, саммитлар, конференцияләр. Менә боларның барысын да Татарстан төбәкләр һәм милли дәүләтләр дәрәҗәсендәге иң мөһим хезмәттәшләр – Кытай, Төркия, Азиянең кайбер илләре, Һиндстан белән уздыра», – дип билгеләде Большаков.

Профессор шулай ук республиканың федератив системада уникаль статусын ассызыклады һәм яңа практикаларны үзләштерүдә регионның әйдәп баручы ролен билгеләп үтте.

«Татарстан Россия Федерациясенең билгеле бер витринасы булып тора. Әгәр берәр нәрсәне сынап карарга телиләр икән – закон яки нинди дә булса яңалыкны – гадәттә, моны Татарстанда эшлиләр. Әгәр барысы да килеп чыкса, аннары моны илнең башка субъектларына да җәелдерәләр яки Россия законнарына кертәләр», – дип йомгаклады ул.

«Татар-информ»