Татарстан тарихы: Узган гасырдагы Казан сабан туеннан уникаль фотосурәтләр

10 июнь 2019

Язманы тыңлагыз

Сөйләм синтезаторы:

Татарча сөйләм
синтезаторы

кулланыла

Автор: Динә ЙОСЫПОВА
Фото: Салават Камалетдинов, Рамил Гали
Моннан 61 ел элек, ягъни 1958 нче елда Казанда Сабан туе ничек бәйрәм ителгән? “Татар-информ” мәгълүмат агентлыгы Татарстанның Архив эше буенча дәүләт комитеты белән ТАССРның 100 еллыгына багышланган уртак проектын дәвам итеп, уникаль тарихи документлар белән таныштыра.  


Сабан туе беренче тапкыр ничәнче елда тасвирлана?

Тарихка күз салсак, мең еллык тарихка ия булган Сабан туе беренче тапкыр 921 нче елда тасвирлана. Багдадтан Болгарга илче булып килгән танылган сәяхәтче, галим Ибн Фадлан үз хезмәтләрендә әлеге күркәм бәйрәм турында сөйли. Татарстанның хәзерге Әлки районында галимнәр кабер ташы таба, андагы язуда мәрхүмнең 1120 нче елны Сабантуй көнендә вафат булуы турында мәгълүмат бар.

Сабантуй – спорт бәйрәме

Кайбер тарихи чыганакларда Сабантуй бәйрәменең спорт вакыйгасы буларак үткәрелгәне тасвирлана. Сабантуйларның беренче үрнәге булган спорт бәйрәмнәре борынгы төрки халыкларда “Җыен” дип аталган. Җыен вакытында кабиләләрнең юлбашчы һәм аксакаллары халыкның хуҗалык һәм сәяси мәсьәләләрен караган, көтүлекләрне бүлешкән, төрле сыйлар, мәҗлесләр һәм күңел ачулар оештырган һәм дә, иң мөһиме, спорт ярышлары, көч сынашулар үткәргән.

Борынгы Сабантуйлар вакытында, кагыйдә буларак, бер айга бар сугышлар, үзара ызгыш-талашлар туктатылып торган.

Әлеге спорт ярышлары турында дәлилләр аз түгел. Мәсәлән, Россия археологлары билбаулар белән көрәшүчеләр сурәтләре төшерелгән төрле савыт-сабалар, каешлар тапкан. Ә Алтайдагы петроглифлар дип аталучы борынгы кыя рәсемнәрендә төрле җанварлар аулау күренешләре белән беррәттән ат чабышлары, билбау көрәше күренешләре дә төшерелгән.

Сабан туе совет чорында да спорт ярышы буларак үткәрелгән. 1925 елның 9 сентябрендә ТАССР Үзәк башкарма комитеты (ЦИК ТАССР) каршындагы физик культура Югары Советының фәнни-техник комитеты утырышында 1926 елның июнендә “Сабантуй” бөтентатар ярышларын үткәрү турында протокол төзи. Протоколда нинди ярышларның ничек үткәрелергә тиешлеге турында карар чыгарылган. Спорт төрләре арасында көрәшнең берничә төре, шул исәптән татар көрәше, туп ату, туп ыргыту, баскетбол кебек уеннар телгә алынган. 



Сабан туе бәйрәме, аның тарихы һәм архивта сакланган уникаль фотокадрлар белән Татарстан Дәүләт архивының күргәзмәләр һәм язма бастыру эшчәнлеге бүлеге баш архивисты Динар Фатыйхов таныштыра.



Архивта сакланган уникаль фотокадрлар

Татарның милли көрәше – 1958 нче елның 22 июне. Казан Сабан туе.



Түбәндәге фото Казан Сабан туенда 1958 нче елда төшерелгән. Фотода, күзне каплап, бауга эленгән бүләкләрне кисеп алу уены сурәтләнгән. Уйнаучыга кайчы тоттыралар. Ул бауга эленгән бүләкләрнең берсен кисеп ала икән, бүләк аныкы була. Бу уен кайбер район сабан туйларында әле дә үткәрелә.     



Капланган күп белән чүлмәк вату уены. Чүлмәк вату һәм йомырка вату дөньяга яңа гомер барлыкка килүен символлаштыра. Фото Казан Сабантуенда 1958 нче елны төшерелгән.



Түбәндәге фотода су тутырылган чиләкләр күтәреп йөгерү уены сурәтләнгән. Уенның максаты – чиләкләрдәге суны булдыра алганча аз түгеп, финишка килеп җитү. Фото шулай ук 1958 нче елда Казан Сабан туенда төшерелгән.



Бу фотода торбалардан мүкәләп чыгып йөгерү уены күрсәтелгән. Бу фото да 1958 елгы.   



Әлеге фото шулай ук 1958 нче елда Казан Сабан туенда төшерелгән. Фотода сурәтләнгән ярыш “Кем шешәгә салынганны беренче булып эчеп бетерә?” дип атала.



Сабан туйларга кунаклар чакыру бәйрәмнең күркәм традициясе булган. Шулай, мәсәлән, 1996 нчы елда Арча Сабан туена кунакка СССР һәм Россия дәүләт эшлеклесе, Россиянең беренче Президенты Борис Ельцин килә. Фотода Ельцин Татарстанның беренче Президенты, хәзерге вакытта Татарстан Дәүләт Киңәшчесе Минтимер Шәймиев белән. Кадрдан аңлашылганча, Борис Ельцин Сабантуй бәйрәменә килгәннәрне сәламли. Шунысы кызыклы, Борис Ельцин да, Минтимер Шәймиев кебек, татар халкының милли баш киеме – түбәтәйдән.



Бу фото 2000 нче елда Казан каенлыгында үткән Сабан туенда төшерелгән. Сабантуйда Россия Федерациясе Президенты Владимир Путин катнашкан. Путин янында – Татарстанның Дәүләт Советы Рәисе Фәрит Мөхәммәтшин һәм Татарстанның беренче Президенты, Татарстан Дәүләт Киңәшчесе Минтимер Шәймиев.



Ат чабышы. Казан Сабан туе. 1987 ел




  Без Инстаграмда

Фикерләр








Тарих

Уграда таптану кемгә файдалы? "Мондый вакыйгалар татарның милли үзаңын күтәрә..."

Дәүләт Думасы Угра елгасындагы басып тору тәмамлану көнен - 1480 елның 11 ноябрен федераль дәрәҗәдә билгеләп үтелә торган дата булуны карарга җыена. Бу идея Калуга өлкәсе губернаторы Анатолий Артамоновныкы. Закон проектын тәкъдим итүчеләр фикеренчә, шушы көннән соң "Алтын Урда игосы" тәмамланган һәм Русь бәйсез дәүләткә әйләнгән. "Татар-информ" Татарстан галимнәреннән бу вакыйгага карата фикерләрен сорашты.

Җәмгыять

Тарихчы Юлай Шамилуглы: "Татар халкында постколониаль бер комплекс та бар, психологик комплекс"

Күптән түгел генә Казанда танылган галим Юлай Шамилуглы булып китте. Без аның белән очрашып, тарихчының тормышы, фәнни тикшеренүләре, татар язмышы турында фикерләштек. Юлай әфәнде безгә үзенең яңа гына басылып чыккан китабы турында да сөйләде. Ул Алтын Урда тарихының аз билгеле битләренә багышланган.

Тарих

Татарстан тарихы: “Безгә колхозлар кирәкми!” яки авыл хуҗалыгын коллективлаштыру ничек узган?

“Татар-информ” мәгълүмат агентлыгы Татарстанның Архив эше буенча дәүләт комитеты белән уртак проекты кысаларында Татарстанда авыл хуҗалыкларын коллективлаштыруга багышланган уникаль фильм белән таныштыра.

БАШКА ЯҢАЛЫКЛАР

Интертат.ру / Intertat.ru © 2001 - 2019 Әлеге ресурста 16+ категорияләренә керүче мәгълүмат булырга мөмкин

"ТАТМЕДИА" АҖ филиалы "Татар-информ" мәгълүмат агентлыгының Интертат.ру / Intertat.ru республика электрон газетасы редакциясе".

Адрес: 420066, Казан, Декабристлар ур., 2нче йорт. Телефон: +7 (843) 222-0-999 (1304)
E-mail: info@tatar-inform.tatar

Шәхси мәгълүмат
"ТАТМЕДИА" АҖнең коррупциягә каршы сәясәтен раслау турында
Коррупция фактлары турында хәбәр итү өчен: shamil@tatar-inform.ru

Генераль директор Садыйков Шамил Мөхәммәт улы.
Баш редактор Латыйпов Рәмис Нурмөхәммәт улы.
Шеф-редактор Исмәгыйлева Алсу Җәүдәт кызы

Гаммәви матбугат чарасын теркәү турындагы таныклык Россиянең элемтә, мәгълүмати технологияләр һәм гаммәви коммуникацияләрне күзәтчелек хезмәте тарафыннан 2012 елның 10нчы маенда бирелде. Таныклыкның номеры - ЭЛ № ФС77-49790.
Материалларны тулысынча яки өлешчә куллану бары тик редакциядән язмача рөхсәт булганда гына мөмкин.
"Татмедиа" республика матбугат һәм массакүләм коммуникацияләр агентлыгы ярдәме белән чыгарыла