Казан ханнары: Сафа Гәрәйнең өченче тапкыр тәхеткә килүе

18 сентябрь 2017

Язманы тыңлагыз

Сөйләм синтезаторы:

Татарча сөйләм
синтезаторы

кулланыла

Автор: Сергей ГАВРИЛОВ
Фото: рәссам Равил Заһидуллин эшләре
“Татар-информ” хәбәрчесе Казан ханнары турындагы китабы белән таныштыруын дәвам итә. Китап тиздән Татарстан китап нәшриятында басылып чыгачак.
Казан тәхетенә янәдән менәргә Сафа Гәрәйгә ногайлар ярдәм итә. Ногай морзасы Йосыфның кызы Сөембикә элек Казан ханы Җан Галидә кияүдә булса, соңрак Сафа Гәрәй белән никахлаша.

Казаннан “аз санлы кешеләр белән” куылган Сафа Гәрәй Әстерханнан ярдәм ала. Шуңа таянып, хан Казанга килә. Тик шәһәр диварлары янында торган ханны каршы алырга Казан аксөякләренең берсе дә чыкмый. Сафа Гәрәй шәһәрнең “иң яхшы кешеләре” аны кайтарырга теләр дип өметләнә. “Шул өмет белән торды, Казан кенәзләре һәм иң яхшы кешеләреннән кем дә Сафакирейга килмәде”, - ди рус елъязмасы. Шулай хурлыкка калгач, хан ярдәм сорап Йосыфка китә - “еларга килде”: “Казанда безне теләүче кешеләр күп, тик Мангыт (ногай) көче белән генә барам, һәм алар мине үзләренә алыр”.

Казан тәхетен кайтара алган очракта, Сафа Гәрәй Йосыфка Тау ягы һәм Арча ягын бирергә вәгъдә итә. Моны ул ант белән раслый, сүзен раслап, хәрәмдәге хатыннарын һәм балаларын калдыра. (Россиянең Ногай урдасы белән элемтәләре буенча илче кенәгәләре: 1489-1549. Махачкала, 1995, с 293, 318).

Йосыф гаскәр бирә, һәм Сафа Гәрәй Казанга якынлашкач, Шаһ Гали кача. Шәһәр сигез көнгә хансыз кала. Ногайлар Казанны алып, Сафа Гәрәйне хан итә. Шул рәвешле, ул өченче һәм соңгы тапкыр Казан тәхетенә менә.

Шулай да Сафа Гәрәйнең Казанда хәле шактый мөшкел була. Тәхете какшаган хан үзенә буйсынмаган морзаларның күпчелеген үтертә, һәрдаим көч кулланып, куркытып кына идарә итәргә мәҗбүр була. 1546 нчы елның сентябрендә Казаннан кенәзләр, морзалар һәм башка аксөякләр – барлыгы 76 кеше – Мәскәүгә хезмәт итәргә килә. Шушында инде Казан ханлыгы үз тарихының соңгы этабына керә. Сафа Гәрәй яңадан “Казан һәм Кырым кенәзләрен” биләп тора башлый. Рус-казан сугышы яңадан кабынып китә. Сафа Гәрәй үлеменә кадәр бу каты сугышлар туктамый. Хан 1549 нчы елның февраль ахыры – март башында үлгән күрәсең. Никон елъязмасы буенча Сафа Гәрәйнең үлеме турында хәбәр Мәскәүгә 25 нче апрельдә килеп җитә, Львов елъязмасы буенча – 21 нче мартта, Александр-Невский елъязмасы хәбәр 18 нче мартта килде дип яза, Пискарев елъязмачысы 25 нче март көнен күрсәтә. “Казан тарихы” һәрвакыттагыча бизәкләп-күпертеп бәян иткән хан үлеме вакыйгасы һәм сәбәпләре бу юлы саллы гына елъязмаларда китерелгән дәлилләр белән раслана.

Тарихчы, ханның күп тапкырлар яуда алган каты яралардан исән калганын билгеләп үтеп, аны исерек хәлдә юынган җиреннән егылып, башын юынгычка бәргән, шул сәбәпле үлеп киткән, дип яза. Ләкин Польша-Литва дәүләте белән дипломатик язышуда Мәскәүдән 1549 нчы елның 14 нче июлендә чыгып киткән рус илчесе Михаил Морозовка инструкциядә Казандагы хәл түбәндәгечә сурәтләнә: “Һәм Казанлылар, безнең патшабыз ачуыннан куркып, Сафа-Гирей ханны үтерделәр...”. Ни генә булмасын, бер нәрсә ачык аңлашыла – Казан тәхетендә утырган Гәрәйләрнең иң күренеклесе якты дөньядан һич тә тыныч кына китә алмаган.

Киләсе очеркта Казан тәхетендә утырган Гәрәйләрнең соңгысы – Үтәмеш Гәрәй һәм Казанга Шаһ Галинең өченче тапкыр килүе хакында сүз барыр.

Шаһ Гали, Хәлил, Ибраһим һәм Илһам ханнар, Сафа Гәрәй, Казан идарәчеләре тарихы, Шаһ Галинең икенче тапкыр килүе турында сылтамалардан укырга мөмкин.

  Без Инстаграмда

Фикерләр








Тарих

Татарстан тарихы: Бөтенроссия мөселманнарының беренче корылтаенда Галимҗан Ибраһимовның роле нинди булган?

1917 елның маенда Мәскәү шәһәрендә Бөтенроссия мөселманнарының беренче корылтае җыела. “Татар-информ” мәгълүмат агентлыгы Татарстанның Архив эше буенча дәүләт комитеты белән уртак проекты кысаларында шул чорда төшерелгән фильмны тәкъдим итә.

Тарих

"Россия – Алтын Урданың дәвамчысы дигәнгә, беркадәр вакыт узгач, җәмгыять тынычрак карар"

Икенче апрель көнне “Эрмитаж-Казан” үзәгендә “Алтын Урда һәм Кара диңгез буйлары. Чыңгызыйлар империясе сабаклары” күргәзмәсе ачылды. Тантанада Дәүләт Эрмитажының генераль директоры Михаил Пиотровский, Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Фәннәр академиясе директоры Рафаэль Хәкимов, Шиһабетдин Мәрҗани фонды җитәкчесе Рөстәм Сөләйманов катнашты. “Татар-информ” хәбәрчесе күргәзмәнең ачылышында “татар-монгол игосы” төшенчәсенә мөнәсәбәтне, Чыңгыз Хан империясендә нинди дин һәм милләт халкы яшәгәнен ачыклады.

Мәдәният

"Кызларның кияүгә чыкмый калам түгел, кияүгә нәрсәгә чыгыйм дигәннәре бик күп"

Статистика никахлашу яшенең елдан ел өлкәнәя баруын күрсәтә. Кияүгә чыгарга теләмәүче кызлар да бар, чыкмый калудан куркучылар да байтак. Татарның туй йолалары арасында кызны елап озату дигән күренеш бар. Кыз бала кияүгә киткәндә еларга тиешме? Хәзерге заман кызлары бу йолага ничек карый? "Татар-информ" "Кызны елап озату" йоласын күзәткәндә, шул сорауларга җавап эзләде.

БАШКА ЯҢАЛЫКЛАР

Интертат.ру / Intertat.ru © 2001 - 2019 Әлеге ресурста 16+ категорияләренә керүче мәгълүмат булырга мөмкин

"ТАТМЕДИА" АҖ филиалы "Татар-информ" мәгълүмат агентлыгының Интертат.ру / Intertat.ru республика электрон газетасы редакциясе".

Адрес: 420066, Казан, Декабристлар ур., 2нче йорт. Телефон: +7 (843) 222-0-999 (1304)
E-mail: info@tatar-inform.tatar

Шәхси мәгълүмат
"ТАТМЕДИА" АҖнең коррупциягә каршы сәясәтен раслау турында
Коррупция фактлары турында хәбәр итү өчен: shamil@tatar-inform.ru

Генераль директор Садыйков Шамил Мөхәммәт улы.
Баш редактор Латыйпов Рәмис Нурмөхәммәт улы.
Шеф-редактор Исмәгыйлева Алсу Җәүдәт кызы

Гаммәви матбугат чарасын теркәү турындагы таныклык Россиянең элемтә, мәгълүмати технологияләр һәм гаммәви коммуникацияләрне күзәтчелек хезмәте тарафыннан 2012 елның 10нчы маенда бирелде. Таныклыкның номеры - ЭЛ № ФС77-49790.
Материалларны тулысынча яки өлешчә куллану бары тик редакциядән язмача рөхсәт булганда гына мөмкин.
"Татмедиа" республика матбугат һәм массакүләм коммуникацияләр агентлыгы ярдәме белән чыгарыла