"Милли тәңгәллекне балта белән бүлеп булмый": Валерий Тишков 2020 елгы җанисәптә татарларны ничек язачаклары турында

9 март 2019

Язманы тыңлагыз

Сөйләм синтезаторы:

Татарча сөйләм
синтезаторы

кулланыла

Автор: Наталья РЫБАКОВА, sntat.ru
Фото: Солтан Исхаков
Россия Фәннәр академиясенең Этнология һәм антропология институты җитәкчесе Валерий Тишков 2020 елда узачак халык санын алу, Татарстанның милли сәясәте турындагы фикерләре белән уртаклашты. 

– Валерий Александрович, быел Казанда Россия антропологлары һәм этнологлары конгрессы узачак. Анда нинди проблемалар күтәреләчәк?

– Казанда 2-6 июль көннәрендә Россия антропологлары һәм этнологларының ХIII конгрессы үтәчәк. Ул ике елга бер мәртәбә оештырыла. Биш елга бер тапкыр дөньякүләм конгресс уздырыла. 

Пленар утырышта Татарстан тәҗрибәсе, аның үсеше, мәдәни вәзгыяте, милләтара мөнәсәбәтләре турында доклад ясалачак. Традицияләрне, гореф-гадәтләрне, төрле халыкларның, беренче чиратта, татарларның йолаларын ничек саклау турында сүз барачак. 

– Җыелыш ни өчен Казанда уза?

– Казан – иң кызыклы шәһәрләрнең берсе. Татарстан илебезнең иң зур республикасы. Монда дини һәм этник состав ягыннан катлаулы җәмгыять белән уңышлы идарә итү тәҗрибәсе бар.

– Россиядә халыкларның гореф-гадәтләрен һәм телләрен саклауга җитәрлек игътибар биреләме?

– Россиядә, Советлар Союзы чорын да исәпкә алып, гомумән, начарына караганда яхшысы күбрәк дип уйлыйм. Сталин репрессияләре вакытындагы фаҗигаләргә карамастан, совет чорында бер генә тел һәм мәдәният тә юкка чыкмады. Автономияле һәм союздаш берләшмәләр оешты. Ягъни этнотерриториаль автономияләр союздаш, автономияле республикалар, өлкәләр, крайлар рәвешендә яшәде. Бу тәҗрибә яңа Россиядә дә файдаланылды – Россия Федерациясе этник компонентлы ил булып төзелде. Бездә өлкәләр һәм крайлар белән беррәттән, төп, зур халыклар өчен республикалар, автономияле өлкәләр һәм округлар рәвешендәге территориаль берәмлекләр дә бар.

Мин зур халыкларның гына түгел, аз санлы халыкларның да этник-мәдәни үсешенә ярдәмне уңай бәялим. Мисал өчен, XX гасырда якынча 70 төрле яңа язу барлыкка килгән һәм аларның 50гә якыны – элекке СССР территориясендә, безнең Төньяктагы аз санлы төп халыкларда. Африка, Океания һәм Көнбатыш ярымшарда дистәләгән, хәтта йөзләгән кечкенә төркемнәр юкка чыкты. Бездә бөтен халыклар да диярлек сакланды. XX гасырда телләр һәм мәдәниятләр юкка чыкмады. Бу, әлбәттә, безнең илнең казанышы. 

Милләтара мөнәсәбәтләр, тел сәясәте, телләр вәзгыяте белән бәйле проблемалар бар. Бигрәк тә катлаулы экологик шартларда яшәүче аз санлы халыкларның традицион хуҗалык системасын саклау сораулар тудыра. Болар – тундра, Арктика төбәкләре, биек таулар арасында урнашкан төбәкләр. Кайдадыр тайганы кисәләр икән, анда тормыш та, мәдәният тә юкка чыга дигән сүз. Әгәр балык промыселы яки диңгез хайваннарына ау тукталса, тулы бер халыкның мәдәнияте дә юкка чыга.  

Илебез зур. Ассимиляция, бигрәк тә тел ассимиляциясе проблемасы бар. Яхшымы яки начармы – анысы башка мәсьәлә. Әмма рус теле файдасына ихтыяри ассимиляция күзәтелә. 

– Татарстандагы милли сәясәтне ничек бәялисез?

– Уңай. Мин 80нче еллар азагында Татарстандагы милли сәясәт үсешенең шаһиты булдым. 1992 елда Россиянең Милли сәясәт буенча дәүләт комитеты рәисе идем, Татарстан вәкилләре белән сөйләшүләр алып бардым. 

Казанның 1000 еллыгын бәйрәм итүгә әзерлек эшләрендә мин дә катнаштым. Шулай ук катлаулы, зур дебатлар булды. Бу чорны да уздык, һәм мин аны бик яхшы бәялим. Төбәктә бик көчле экспертлар һәм сәяси көч бар. Гомумән алганда, бу Россия өчен файдага булды. 

–  2020 елдагы җанисәп турында сөйләсәгез иде. Узган еллардагы хаталар исәпкә алыначакмы? Бәлки, оештыручыларга ниндидер яңалыклар тәкъдим итәрсез?

–  Хаталар турында әйткәндә, 2002 һәм 2010 еллардагы халык санын алу начар узмады. Илдәге статистика – дөньяда иң көчлесе. 1926 елдагы беренче совет җанисәбе үзенең төгәллеге һәм сыйфаты буенча уникаль булган. Хәзер кайбер илләр, цифрлы технологияләр киң таралу сәбәпле, халык санын алуны уздырмый, чөнки интернет аша һәркем турында да бөтен нәрсә мәгълүм. Әйтик, Балтыйк буе илләре җанисәп уздырмый. Аларда халык реестры бар. 

Инде хаталарга килсәк, халык санын алуны тизләтү, бу эшне арзанайту өчен, 2010 елгы җанисәп алдыннан законга үзгәрешләр кертелгән иде. Ул халык санын алучыларга фатирларга кереп, кешеләр белән аралашмыйча гына, паспорт өстәле мәгълүматлары буенча җанисәп уздыру мөмкинлеген бирде. Нәтиҗәдә, өйләргә кереп, кешеләр белән очрашырга иренгән хезмәткәрләр аркасында, беренче чиратта, милләтләргә кагылышлы сорауларда төгәлсезлекләр күзәтелде. 5,6 миллион кешенең үз милләтен күрсәтмәве ачыкланды. Миңа калса, законнан әлеге төзәтмәне алып ташларга, кешеләрнең үзләре белән сөйләшергә кирәк. 

Бер яңалык та бар. Аның буенча Казанда узачак конгресста фикер алышачакбыз. Ул интернет аша халык санын алуга бәйле. Бу алымны зур шәһәрләрдә файдаланырга мөмкин. Әмма безгә кешеләрнең интернет аркылы милләтләре турында ничек җавап бирәчәге аңлашылмый. 

Халык санын алуга әзерләнү буенча дәүләт комиссиясе инде расланган. Бу юлы анда Россия Фәннәр академиясе вәкилен күрмәдек. Мин узган ике җанисәптә комиссия составына кергән идем, ә бу юлы безнең институттан беркем дә юк. Гәрчә Россиянең дәүләт статистикасы федераль хезмәте тел һәм милли мәсьәләләр буенча нәкъ менә безнең белән эшли. Миңа калса, барыбер ничек тә булса хезмәттәшлек итәрбез дип уйлыйм. 2020 елга кадәр вакыт бар әле. 

–  Татарлар Россиянең бердәм халкы булып саналамы? Ниндидер техник сәбәпләр аркасында җанисәп буенча татарлар саны азрак булырга мөмкин дип шикләнергә сәбәп юкмы?

–  Соңгы елларда руслар, татарлар һәм украиннар кими, ә Кавказ халыклары арта бара.

Әгәр сез берәр халык башкалардан «тартып» алып, аларны бүтән халык дип игълан итмәсме дип шикләнәсез икән, бу чыннан да Татарстанны борчый. Зур бер халыкның эчендә төркемнәр бар, алар җанисәп вакытында аерым исәпләнә. Ягъни алар мөстәкыйль яши, ләкин шул ук вакытта зур халыкның бер өлеше санала. Мәсәлән, руслар арасындагы казаклар һәм поморлар. 

Шуңа күрә иң яхшы вариант – без 2002 елгы җанисәптә керткән яңалык: төркемнәрне күрсәтү. Шул рәвешле, без татарлар составындагы керәшеннәр белән бәйле катлаулы мәсьәләне хәл иттек. Шулай ук себер татарлары: алар татарлар составында һәм шул ук вакытта аерым төркемдә күрсәтелгән. Ә кырым татарлары исә татарлардан аерым күрсәтелгән: аларның теле, тарихы, мәдәнияте башка. 

Кешенең үзен кем дип санавы бик нечкә мәсьәлә. Аны балта белән бүлгәләп булмый. 

Безнең арада аермага караганда, охшашлыклар күбрәк. Без бер телдә сөйләшәбез, бер үк җырларны җырлыйбыз, шул ук фильмнарны, телетапшыруларны карыйбыз, бер үк олимпия командасы өчен җан атабыз. Тормышка карашларда да охшашлыклар күп. Борчуларыбыз, җиңүләребез, казанышларыбыз, фаҗигаләребез – уртак. Шуңа күрә, Россия халкы – тарихи рәвештә барлыкка килгән көчле халык. 


  Без Инстаграмда

Фикерләр








Җәмгыять

"Иң куркынычы - балаңның киләчәге хәл ителгәнен аңлау, ләкин операциясез дә яшәп булмый"

Миләүшә белән Алексей Петровлар икенче балаларын көтеп алалар. Диана исемле 6 яшьлек кызлары да кечкенә энесе туганын түземсезлек белән көтә. Туганнары арасында невролог, акушер-гинеколог кебек табиблар булган гаиләдә бала авыру булып туар дип беркем башына да китерми. Ләкин Даниил 43 атнада балалар церебраль параличы диагнозы белән туа.

Җәмгыять

Кызлар нигә тарта?

Табиблар тәмәке тартуның организмга никадәр зарарлы булуы турында сөйләп, кисәтеп килсәләр дә, кешелек дөньясында никотинга һәвәслек таралганнан-тарала. Элек ир-атлар гына тартса, хәзер хатын-кызлар да тәмәкегә ябышты. Тәмәке суыра-суыра, хәтта тормыштагы төп бурычларын, нәселне дәвам иттерүче булуларын да оныттылар бугай инде. Кызлар нигә тарта? “Татар-информ” хәбәрчесе шуны ачыкларга тырышты.

Җәмгыять

Башкортстанның данлыклы "Кызыл таң" газетасы баш мөхәррире Фаил Фәтхетдинов: "Татар матбугатын бетермибез дисәк, яңа алымнарга өйрәнү кирәк"

"Кызыл таң" иҗтимагый-сәяси һәм мәдәни газетасын Башкортстанның төп татар газетасы дип атарга була. Бу дәүләт карамагындагы басма, бүгенге көндә 5337 тираж белән тарала. "Кызыл таң" нәшриятында шулай ук "Тулпар" журналы һәм "Әллүки" балалар журналы чыгып килә. Коллектив конвергент ысул белән эшли, ягъни ул универсальләшү юлында - бер үк кешеләр, һәрбер басманың үзенчәлекләрен исәпкә алып, укучылар өчен материаллар әзерли. Бу нисбәттән "Кызыл таң" татар медиасы өчен бер өлге булып тора. "Татар-информ" "Кызыл таң"ның эшләү ысуллары турында аның баш мөхәррире Фаил Фәтхетдиновтан белеште.

БАШКА ЯҢАЛЫКЛАР

Интертат.ру / Intertat.ru © 2001 - 2019 Әлеге ресурста 16+ категорияләренә керүче мәгълүмат булырга мөмкин

"ТАТМЕДИА" АҖ филиалы "Татар-информ" мәгълүмат агентлыгының Интертат.ру / Intertat.ru республика электрон газетасы редакциясе".

Адрес: 420066, Казан, Декабристлар ур., 2нче йорт. Телефон: +7 (843) 222-0-999 (1304)
E-mail: info@tatar-inform.tatar

Шәхси мәгълүмат
"ТАТМЕДИА" АҖнең коррупциягә каршы сәясәтен раслау турында
Коррупция фактлары турында хәбәр итү өчен: shamil@tatar-inform.ru

Генераль директор Садыйков Шамил Мөхәммәт улы.
Баш редактор Латыйпов Рәмис Нурмөхәммәт улы.
Шеф-редактор Исмәгыйлева Алсу Җәүдәт кызы

Гаммәви матбугат чарасын теркәү турындагы таныклык Россиянең элемтә, мәгълүмати технологияләр һәм гаммәви коммуникацияләрне күзәтчелек хезмәте тарафыннан 2012 елның 10нчы маенда бирелде. Таныклыкның номеры - ЭЛ № ФС77-49790.
Материалларны тулысынча яки өлешчә куллану бары тик редакциядән язмача рөхсәт булганда гына мөмкин.
"Татмедиа" республика матбугат һәм массакүләм коммуникацияләр агентлыгы ярдәме белән чыгарыла