«СССРдагы вакыйгалар — татарларның милли җитешсезлеген гамәлгә кертүнең ачык мисалы»

«Татар шакмагы» түгәрәк өстәле утырышы татар совет милләте, 1930-80нче елларда ТАССРның социалистик көнкүрешенә багышланды. Бу сүзләрдә нинди тирән мәгънә яшерелгән? Татар теле совет чорында ничек кысрыкланган? Утырышта яңгыраган фикерләрне «Татар-информ» хәбәрчесе тәкъдим итә.

Түгәрәк өстәлдә «Сталиннан соң чордагы ТАССР (1945-1985 еллар)» дигән күпсанлы фәнни хезмәтләр һәм китаплары авторы Әлфия Галләмованың чыгышы нигез итеп алынды. Аны журналист һәм җәмәгать эшлеклесе Илнар Гарифуллин укып үтте. Фикер алышуда шулай ук сәясәт белгече Руслан Айсин, журналист Римзил Вәлиев, тарихчылар Азат Ахунов белән Дамир Исхаков һ.б. да бар иде.

Совет чорында милли мәдәниятне һәм тарихны юкка чыгару

Дәүләт хакимияте атрибутларына (әләм, гимн, герб рәвешендәге символлар, закон чыгару һәм башкарма органнар) ия булган Татарстан автономиясе учреждениесе булдырылу белән иҗтимагый лексиконда «татар» сүзе легитим яңгыраш ала. Моннан 400 ел элек җимерелгән татар дәүләтчелеген торгызу процессында ТАССР үзенә күрә цивилизация системасына әверелә.

Ул профессиональ музыка һәм рәсем сәнгатендә, академия театры барлыкка килү һәм үсешендә, кино төшерүне җайга салырга омтылуда, татар гуманитар фәнен үстерүгә ярдәм итә торган фәнни үзәкләр булдыруда чагыла.

1927 елда «Милли мәдәният турында» дигән карар чыга, бу — халыкларның революциягә кадәрге мәдәниятен юкка чыгару кампаниясенең башлануын аңлата. Шул ук елда татар язуы гарәпчәдән латинга күчерелә. Дин белән көрәшүгә сылтама ясап, гарәп имлясындагы татар китаплары, шамаилләр юкка чыгарыла.

1930 елларның икенче яртысында суд җаваплылыгына тарту өчен, иң киң таралган сәбәпләрнең берсе — шпионажда гаепләүләр була. Ялган гаепләүләрнең югары ноктасы булып татар эмигрантлары арасында «Идел-Урал» дип аталган контрреволюцион оешмада катнашу санала. Оешма башында Галимҗан Шәрәф («Идел-Урал» штатын төзү проекты авторларының берсе), шулай ук «Милли Шура»ның элеккеге актив җитәкчеләре торган. Барлыгы әлеге эш буенча 1000 кеше узган, шуларның 450се кулга алынган.

Хакимият тарафыннан татар халкы тарихы, бигрәк тә Алтын Урда, Казан ханлыгын басып алу, җәдитчелек темалары буенча хезмәтләр аеруча зур игътибар уята. 1946 елда Мәскәүдә узган татарлар этногенезына багышланган фәнни сессия әдәбият тарихында киң яктыртыла, ул тарих фәнендә халыкның килеп чыгышы болгар теориясенә ия булганлыгын күрсәтә. Алтын Урда Татарстан гына түгел, Россия өчен дә тискәре күренеш буларак карала башлый.

Татар гуманитариясе өлкәсе белгечләре, хакимият тарафыннан аларның эшчәнлегенә сагаеп карауларына карамастан, этногенез, татарларның этник үсеше проблемалары буенча тикшеренүләрен калдырмыйлар, татар халкының тарихи үткәненең чын картинасын торгызу өчен кыйммәтле материал туплыйлар.

Руслаштыру процессы: татар теле арткы планга күчә, рус теле өстенлек итә

Сугыштан соңгы дистә елларда татар тарихын аңлатуда сәяси карарлар, милли интеллигенция иҗатында «яшерен милләтчелек чыгышлары»н эзләү активлаша, бу исә татар халкында, бигрәк тә, элита арасында гаеп тагу белән бер була. Әлеге вәзгыятьтә туган телне, мәдәниятне камил белүнең мәгънәсе юк, дигән фикер барлыкка килә. Бу, беренче чиратта, шәһәр татарлары арасында руслаштыру процессын тизләтеп җибәрә.

1950 еллар уртасында ТАССРның мәдәни үсешендә иң кискен проблемаларның берсе — туган тел мәсьәләсе. Республикада татар теле һәм әдәбияты буенча өлгергәнлек аттестатына дәүләт имтиханы бетерелә. Шул ук вакытта югары уку йортына керү өчен рус телен яхшы белү таләп ителә. Мондый шартларда татар мәктәпләрен тәмамлаучылар рус теле өлкәсендә көндәш була алырлык белгечләр булып чыкмый. Бу хәл шәһәрдә яшәүче татарларның карашын үзгәртүгә китерә.

Әле күптән түгел генә авылда яшәп, шәһәргә күченгән ата-аналарның рус телен начар белүе аркасында балаларының шәһәр тормышына җайлашуда кыенлыклар тууын теләми. Татарларның ата-аналары үз балаларын рус мәктәбенә яки рус сыйныфына бирергә тырыша. Ихтыярсыздан хәтта татар зыялылары да үз балаларын рус мәктәпләрендә укыта башлый. 1958 елда татар мәктәпләрендә белем алучы балалар саны 10 ел дәвамында берничә тапкырга кими.

1960 еллар уртасында урамнарда татар сөйләмен сирәк ишетергә туры килә, шәһәр яшьләре үз исемнәрен русчалатып әйтә башлый.

Милли үзаң уяну, югарыга омтылыш һәм чынбарлык

Милли мәдәният хәзинәләренә карата кыйммәти мөнәсәбәтнең югалуы халыкның рухи тормышын баетырга тиешле учреждениеләр эшендә чагыла. Шулай итеп, опера театры сәхнәсендә елдан-ел җирле композиторлар иҗат иткән әсәрләр саны кими бара. 1939-1950 елларда 13 милли спектакль куелган булса, 1951-1960 елларда — 8, 1961-1970 елларда 5 кенә кала. 1969 елга репертуарда татар композиторларының нибары 8 әсәре генә кала.

Тәрбия процессында әкренләп татарларның милли горурлыгы, намусы, абруе факторлары юкка чыга. 1975 елда ТАССРда З. Космодемьянская исемен барлыгы 183 урта мәктәп йөртә, О. Кошевой — 67, ә А. Матросов батырлыгын кабатлаган Г. Гафиятуллин исемен бары тик 1 мәктәп кенә йөртә.

1960 елларда күп кенә милли интеллигенция вәкилләре татар халкының мәдәниятен торгызу өчен актив чыгыш ясый башлый. Хрущевның «җепшеклек чоры» вакытында татар зыялылары руслаштыруны үзгәртү кирәклеге турында ешрак әйтә килә.

Әмма милли мәдәният иҗаты үсешендә суверенитетка карата чын борылыш турында сүз кузгатыла алмый. 1960 еллар башында ук илдә либераль үзгәртеп корулар башлана, шуңа күрә республиканың иҗат әһелләренә «татар халкы мәнфәгатьләрен кысу турында начар фикер йөртү» сәбәпле бәйләнәләр. Бу чорда татар теленең саф булуы өчен һәм рус, чит ил терминнарын алыштыру белән көрәшкән тел белгечләре, журналистлар эшчәнлегенә каршы чыгалар.

Татарларның җитәкче органнарга, массакүләм мәгълүмат чараларына килгән күпсанлы хатлары, мөрәҗәгатьләре аларның милли-мәдәни чынбарлыктан канәгатьсезлеген чагылдыра.

1920-1980нче елларның беренче яртысында Татарстанның милли-дәүләт төзелешенең тарихи тәҗрибәсе шуны күрсәтә: Совет хакимиятенең беренче унъеллыкларының коточкыч, кырыс репрессияләренә һәм сугыштан соңгы чорның идеологияләренә карамастан, халыкның чын омтылышларын бозуга юнәлтелгән этник үзаңы совет рухына күчерелә алмый.