Илшат Сәетов: Укучылар булмаганда язучылар кайдан пәйда булсын?

2 Февраля 2018

Укылган: 1198 тапкыр

Фото: Солтан Исхаков
Россия Фәннәр академиясе Көнчыгышны өйрәнү институтының фәнни хезмәткәре, сәясәт фәннәре кандидаты Илшат Сәетов язучыларның ни өчен татарча әсәрләр язарга алынмавын аңлата.

Ике ел элек роман язарга булдым. Татарстанга, татарларга бәйле булгач, әллә, мин әйтәм, татарча языйм микән? Хәер, мин татар мәктәбендә укымадым, татар мохитендә ике дистә ел яшәмәдем, эшем дә беркайчан татар теленә бәйле булмады, шуңа туган телемне камил дәрәҗәдә белмим. Ләкин гали ният һәм куәтле дәрт белән тотынсам, бәлкем, булдырыр идем. Халкыма илтифат күрсәтер идем, милли хисләремә горурлык тояр өчен сәбәп булыр иде. Тик озак уйлангач, бу фикердән ваз кичтем. Язуның мәгънәсе бу нәрсәләрдә түгел, мин милли проектлар белән болай да шогыльләнәм. Милләтпәрвәрлекне тормышка ашыру өчен яңа технологияләр дөньясында китап язу кирәк тә, шул ук вакытта эффектив та түгел. Чөнки укучы юк.

Бер мәлне Данил Сафаров белән сөйләшкәндә — аның матбугат сайтын ачыуна бер ел узмаган иде бугай әле — ул миңа бик кызык әйбер сөйләде. Сынау буларак, веб-сәхифәләренә замандаш язучыларыбызның әсәрләреннән өзекләр куя башлаган болар. Шуннан киткән, малай, шул язмалар астында фикер алышу, талашу! Берсе сүгә, икенчесе мактый, туксан өченчесе төзәтә, йөз дә егерменчесе язучыларның күлмәк-ыштаннарында казына. Без интернет пионерларны бу хәл гаҗәпләндерми, әлбәттә, ә менә өлкән буын язучылар, ничә еллар укучылар фикереннән мәхрүм булган кешеләр бу комментарийларны принтердан бастырып, күз нуры шикелле саклап, укып йөриләр икән. Укучыларның кызыксынуы һәм фикере — язучының йөрәгенә май, илһамына этәргеч. Китап булсын, мәкалә булсын, иҗтимагый челтәрләрдәге пост булсын - барыбер. Язуның төп максатларының берсе, бәлки, иң мөһиме дә — язылган хезмәтеңнең укылуы һәм, инглизләр әйтмешли, фидбек — [фикерне] кире кайтарылуы.

Татар телендә шедевр дип мактардай әсәр соңгы елларда язылмады, дип әйткән идем “Татар-информ”га биргән әнгәмәдә. Бу шактый бәхәс тудырды, ләкин язучылар миңа юкка үпкәлиләр. Мин аларның — бөтенесенең булмаса да, кайберәүләренең — даһилыгында шикләнмим, мин безнең әдәбияттагы хәлне кызганам. Укучы саны бетә барганда кайдан килеп чыксын инде ул шедевр? Әйдәгез, бераз санап карыйк.

2010 елда халык исәбен алганда 138 миллион кеше рус телен, 4,28 миллион кеше татар телен беләм дип язган. Әгәр чит илләрне хисаптан чыгарсак та (ә анда тагын 100 миллионлап кеше рус телен белә), татар телле аудитория 32 тапкырга кечерәк булып чыга. Ул дүрт миллион кешенең, минемчә, иң аз дигәненең дә яртысы татарча бөтенләй укымый. Татарлар Россидәге гомуми укучы профиленнән нык аерылмый, җәмгыятьтәге чынбарлык бөтен ватандашларга бөр төсле тәэсир итә. Әмма милләтенә мәхәббәт йөзеннән татарча укыганнары теге укымаганнар өчен дә китапларны укый, шуңа алар ике тапкыр күбрәк, дисәк, кире шул ук 32 санына кайтабыз.

Илебездә рус телле заманча проза китабы өчен 3000 нөсхә — менә дигән тираж, күпчелек китап әзрәк сан белән басыла. (Аерым әйтеп китим, мин монда гыйшык романнары һәм башка чүп-чарны, балалар әдәбиятын, бестселлерны күздә тотмыйм, уртача әйбәт проза турында сүз алып барам). Димәк, заманча татар прозасы өчен 94 данә китап — әйбәт тираж. Административ ресурсны, бушлай тарату, китапханәләргә дәүләт заказы белән алдыруны исәпкә алмасак, чынлап базар шартларында шул 100-150 китаптан артык сатылуы искәрмә генә була ала. Бу чынбарлык, һәм бу саннарны миңа нәшриятчелек белән шөгельләнгән танышым раслады.

Кызганычка каршы, хәзер татар телендә заманча прозаны укучылар саны табигый рәвештә аз, һәм бу сан елдан ел тагын да әзәя. Сигез ел эчендә, ике җанисәп арасында, татар телен белүчеләре 13% кимегән, узган ел булган хәлләрдән соң мәктәпләрдәге татар теле дәресләре белән булган вәзгыят тә күз алдында. Димәк, алдагы елларда сатылган 50 данә татарча китап та уңыш дип кабул ителәчәк. Китабының укучыга барып җитүен теләгән кешеләрнең бүгенге көндә татар телендә зур проза язарга дәртләнмәүләре нәкъ шуңа бәйле. Яңа романнар, яшь язучылар күренми. Театр өчен язарга теләүчеләр бар — чөнки анда тамашачылар бар, матбугатка язучылар бар — чөнки укучылар саны әлегә җитәрлек. Ә зур, авыр, сыйфатлы китап язарга теләүчеләр яңа буында булмады да — чөнки китап укучылары да, алар турында фикер уртаклашучысы да җәмгыятебездә юк дәрәҗәдә. Бигрәк тә яшьләр арасында.

Минем “Новая газета”дагы соңгы мәкаләм татар теленә карата булган һөҗүмгә багышланган иде, сүз уңаеннан — сайтларында бу мәкаләне 25 меңнән күбрәк кеше укыган/караган, кагәзь гәҗитнең тиражы - 187 мең. Колонканың текстын язар өчен берничә сәгать вакыт кирәк. Ник әле мин бер-ике ел вакытымы әрәм итеп, байтак көчеме, нервамы бетереп басылу ихтималы билгеле булмаган китапны татарча языйм? Йөз кеше укысын дипме? “Тарихка кереп калу” өченме? Китабым чыкты дип мактанып йөрер өченме? Үзара өләшелгән премияләр алыр өченме? Басылырлык әйбер яза алмасам, татарча булгач, чыгарырлар әле, конкуренция юк бит дипме? Текстның сыйфаты, сюжетның кызык булуы, фикерләрнең оригинальлеге белән җафаланмас өченме? Монда бик ямансу смайлик куям. Бигайбә.

Фикерләр








Татар блогерлары

"Идел" журналы баш мөхәррире Радик Сабиров: Әдәби телнең ни гаебе бар?

"Интертат" газетасында Рәмис Латыйпов язучылар, журналистлар тарафыннан уйлап чыгарылган, махсус рәвештә матурлап, бизәкләп язылган ясалма телне "әдәби тел" дип атауга каршы чыкты. Аның фикеренчә, ясалма телдән котылган очракта, китапларны, матбугатны күбрәк кеше укый башлаячак. "Әдәби тел" дип күпчелек халык сөйләшкән гади татар телен атарга кирәк дигән фикер белдерде Рәмис Латыйпов. Радик Сабиров бу тәкъдимгә үз фикерен белдерде.

Татар блогерлары

Журналист Рәмис Латыйпов: Татар матбугаты һәм әдәбиятындагы "әдәби тел" - татар теленең тормозы

Татар әдәбияты һәм матбугаты аз укылу сәбәпләренең берсе - "әдәби тел" дигән ясалма тел. Татар кешесе бер телдә сөйләшә, язучы-журналистлар, телне ямьсезләргә ярамый, "урам теленә" күчмик дип, башка телдә иҗат итә. Нәтиҗәдә, чын татар телен белгән кешеләр дә "мин татар телен белмим" дип уйлый башлый һәм татар телендә укудан туктый. Журналист Рәмис Латыйпов фикеренчә, "әдәби тел"дә язудан туктарга кирәк.

БАШКА ЯҢАЛЫКЛАР

Интертат.ру / Intertat.ru © 2001 - 2018 Әлеге ресурста 16+ категорияләренә керүче мәгълүмат булырга мөмкин

"ТАТМЕДИА" АҖ филиалы "Татар-информ" мәгълүмат агентлыгының Интертат.ру / Intertat.ru республика электрон газетасы редакциясе".

Адрес: 420066, Казан, Декабристлар ур., 2нче йорт. Телефон: +7 (843) 222-0-999 (1304)
E-mail: info@tatar-inform.tatar

Персонал данные

Генераль директор Садыйков Шамил Мөхәммәт улы.
Баш редактор Латыйпов Рәмис Нурмөхәммәт улы.
Шеф-редактор Исмәгыйлева Алсу Җәүдәт кызы

Гаммәви матбугат чарасын теркәү турындагы таныклык Россиянең элемтә, мәгълүмати технологияләр һәм гаммәви коммуникацияләрне күзәтчелек хезмәте тарафыннан 2012 елның 10нчы маенда бирелде. Таныклыкның номеры - ЭЛ № ФС77-49790.
Материалларны тулысынча яки өлешчә куллану бары тик редакциядән язмача рөхсәт булганда гына мөмкин.
"Татмедиа" республика матбугат һәм массакүләм коммуникацияләр агентлыгы ярдәме белән чыгарыла